खाडीबाट तेल बाहिर निकाल्न अमेरिकाले पनि इरानकै तस्करी शैली अपनाएको खुलासा

एजेन्सी । अमेरिकी सेनाले खाडी क्षेत्रबाट ऊर्जा निर्यातलाई निरन्तर सञ्चालनमा राख्न दर्जनौँ गोप्य जहाज–देखि–जहाज (Ship-to-Ship) तेल स्थानान्तरण अभियानको निगरानी गरेको छ। यस अभियानमा हवाई ड्रोन, जल–ड्रोन तथा हेलिकप्टरको प्रयोग गरी तेल बोकेका जहाजहरूको समूहलाई प्रतीक्षारत ट्याङ्करतर्फ सुरक्षित रूपमा मार्गनिर्देशन गरिएको छ।

यो अभियान हर्मुज जलडमरूमध्यको बाहिरी क्षेत्रमा सञ्चालन भइरहेको छ र यसमा इरानले लामो समयदेखि प्रतिबन्ध छल्न प्रयोग गर्दै आएको जहाज–देखि–जहाज तेल सार्ने विधि अपनाइएको छ। यस अभियानबारे जानकारी भएका ११ जनाका अनुसार तेल स्थानान्तरणका दुई मुख्य स्थान छन्—एक संयुक्त अरब इमिरेट्सको फुजैराह तट नजिक र अर्को ओमानको सोहार बन्दरगाह बाहिर।

यो अभियान मे महिनाको सुरुवातदेखि सञ्चालनमा आएको हो। रोयटर्सले अध्ययन गरेको जहाजको तथ्यांक र उपग्रह तस्वीरअनुसार हालसम्म कम्तीमा ९२ वटा जहाज यस अभियानमा संलग्न भइसकेका छन्।

जुन ११ सम्म पनि दुवै स्थानमा एकै समयमा १७ जोडी जहाज तेल स्थानान्तरण गरिरहेको उपग्रह तस्वीरले देखाएको छ।

जुन ९ मा इरानले खसालेको अपाचे हेलिकप्टर, जसको घटनापछि अमेरिकाले जवाफी बमबारी गरेको थियो, यही अभियानमा संलग्न रहेको चार स्रोतले बताएका छन्। तीमध्ये एक पूर्व अमेरिकी अधिकारी पनि छन्, जसलाई घटनाबारे प्रत्यक्ष जानकारी थियो। रोयटर्सले सो दिनको उपग्रह तस्बिर विश्लेषण गर्दा सोहार बन्दरगाह बाहिर सानो क्षेत्रमा छ जोडी तेल ट्याङ्कर जम्मा भएको देखिएको थियो।

तर, उक्त अपाचे हेलिकप्टरको ठ्याक्कै भूमिका के थियो भन्ने कुरा रोयटर्सले पुष्टि गर्न सकेन। अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयका एक अधिकारीले रोयटर्सलाई दिएको प्रतिक्रियामा अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (CENTCOM) का कुनै पनि सैनिक जहाज–देखि–जहाज तेल स्थानान्तरण अभियानमा प्रत्यक्ष संलग्न नभएको बताएका छन्। अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार हेलिकप्टरका दुवै चालकदल सदस्यलाई ड्रोन डुङ्गाले उद्धार गरेको थियो।

जहाज–देखि–जहाज तेल स्थानान्तरणको यो व्यापक अभियान, यसको सञ्चालन विधि र अपाचे हेलिकप्टरको भूमिकाबारे यसअघि सार्वजनिक रूपमा जानकारी आएको थिएन। ह्वाइट हाउसले यस सम्बन्धी प्रश्नहरू सेन्टकमलाई पठाएको थियो भने इरानी सरकारले कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।

तेल स्थानान्तरण हुने यी दुई स्थान हर्मुज जलडमरूमध्यको निकास नजिक, ओमानको खाडीमा पर्दछन्। यी स्थानहरू हालै इरानले हर्मुज जलडमरूमध्यको व्यवस्थापनका लागि गठन गरेको पर्सियन गल्फ स्ट्रेट अथोरिटी ले निर्धारण गरेको सीमाक्षेत्र नजिक छन्। इरानका आदेश नमानेका जहाजहरू इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (IRGC) का ड्रोन वा क्षेप्यास्त्र आक्रमणको जोखिममा पर्न सक्छन्।

अमेरिकाले कसरी तेल प्रवाह कायम राख्यो

अमेरिकी सेनाले मे महिनादेखि गोप्य जहाज–देखि–जहाज तेल स्थानान्तरणको निगरानी गर्दै आएको छ। उद्देश्य खाडीबाट विश्व बजारमा ऊर्जा आपूर्ति अवरुद्ध हुन नदिनु हो। यसका लागि इरानले वर्षौँदेखि प्रतिबन्ध छल्न प्रयोग गरेको प्रविधि नै अपनाइएको छ।

यो अभियान चलिरहेकै अवधिमा फुजैराह बन्दरगाह आसपास इरानबाट पटक–पटक आक्रमण भएको बताइएको छ। बेलायती समुद्री जोखिम व्यवस्थापन संस्था Vanguard का अनुसार गत सप्ताहन्त ओमानको तट नजिक एउटा तेल ट्याङ्करमा अज्ञात वस्तु प्रहार भएको थियो। चालकदल सुरक्षित भए पनि केही तेल चुहावट भएको थियो, यद्यपि वातावरणीय क्षति नभएको जनाएको छ। उक्त जहाज यस अभियानमा संलग्न थियो वा थिएन भन्ने स्पष्ट गरिएको छैन।

अमेरिका र इजरायलसँगको युद्धपछि इरानले व्यवहारतः हर्मुज जलडमरूमध्य बन्द गरिदिएको थियो। सामान्य अवस्थामा विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल खपत यही मार्गबाट ओसारपसार हुने भएकाले यसले इतिहासकै ठूलो ऊर्जा आपूर्ति अवरोध सिर्जना गरेको र विश्वभर महँगी बढाएको मानिएको छ।

जोखिमपूर्ण र कम प्रभावकारी भए पनि जहाज–देखि–जहाज तेल स्थानान्तरण अभियानलाई तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनले खाडीबाट तेल आपूर्ति पुनः सामान्य बनाउन अपनाएको रणनीतिको एक हिस्सा मानिएको छ। ट्रम्पले यसै साता इरानसँग भएको शान्ति रूपरेखाअन्तर्गत शुक्रबारदेखि हर्मुज पुनः खुल्ने बताएका थिए, तर त्यसबारे विस्तृत विवरण अझै सार्वजनिक भएको छैन। उक्त सम्झौताले तेल स्थानान्तरण अभियानमा कुनै प्रभाव पारेको छ वा छैन भन्ने कुरा पनि स्पष्ट छैन।

मे २० मा प्रकाशित रोयटर्सको अर्को अनुसन्धानले इरानले पनि जलडमरूमध्यको विपरीत किनारबाट जहाज पार गराउन आफ्नै प्रणाली विकास गरेको देखाएको थियो, जसमा टापुमा बनाइएका जाँच चौकी, कूटनीतिक सहमति र कतिपय अवस्थामा शुल्कसमेत समावेश छन्।

कडा सैन्य निगरानी

आठ स्रोतका अनुसार सम्पूर्ण अमेरिकी अभियानको नियन्त्रण अमेरिकी सेनासँग छ। तेल बोकेका जहाजहरू जलडमरूमध्य पुग्नुअघि निर्धारित भेटस्थलमा पुग्नुपर्छ। त्यसपछि उनीहरूलाई करिब ३ देखि ४ किलोमिटरको दूरी कायम राखेर क्रमशः अघि बढाइन्छ। चार स्रोतका अनुसार जहाजका ट्रान्सपोन्डर बन्द गरिन्छ र बत्ती पनि न्यूनतम राखिन्छ।

पूर्वनिर्धारित विभिन्न वे–प्वाइन्ट मार्फत अमेरिकी सेनाले जहाजहरूको गतिविधि निरन्तर निगरानी गर्छ। एक स्रोतका अनुसार “अमेरिकीहरू सधैँ तपाईंमाथि नजर राखिरहेका हुन्छन्।”

इरानले आफ्नो नियन्त्रण क्षेत्र मानेको सीमाभन्दा केही बाहिर पुगेपछि ती साना ट्याङ्करहरू भेरी लार्ज क्रुड क्यारियर (VLCC) सँग जोडिन्छन् र तेल स्थानान्तरण सुरु हुन्छ। यो प्रक्रिया २४ देखि ४० घण्टासम्म लाग्छ। त्यसपछि खाली भएका साना ट्याङ्करहरू फेरि जलडमरूमध्य हुँदै फर्किन्छन् भने भरिएका विशाल जहाजहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारतर्फ लाग्छन्।

यो प्रणाली सम्भव हुनुको मुख्य कारण केही जहाज सञ्चालकहरूले इरानी नाकाबन्दीको जोखिम हुँदाहुँदै पनि जलडमरूमध्य पार गरेर तेल पुर्‍याउन तयार हुनु हो।

तर समुद्री जोखिम विशेषज्ञ नोआम राइडन का अनुसार यो अत्यन्त जोखिमपूर्ण अभियान हो। उनका शब्दमा, “इरानले जुनसुकै बेला ड्रोन वा बन्दुकधारी डुङ्गा प्रयोग गरेर जहाजहरू रोक्न सक्छ भन्ने अनिश्चितता सधैँ रहन्छ।”

इरानको पुरानो रणनीति, अमेरिकाको नयाँ प्रयोग

इरानले वर्षौँदेखि तेलको वास्तविक स्रोत लुकाउन जहाज–देखि–जहाज तेल स्थानान्तरण प्रयोग गर्दै आएको थियो। सामान्यतया उसले एक पटकमा एउटा मात्र जहाज–जोडी प्रयोग गर्थ्यो, ताकि पहिचान नहोस्। अहिले भने अमेरिकी नेतृत्वमा धेरै जहाज एकैसाथ प्रयोग गरेर ठूलो परिमाणमा तेल सार्ने काम भइरहेको छ। यसले खाडीका उत्पादकहरूलाई इरानी प्रतिकारात्मक आक्रमणबाट केही सुरक्षा दिँदै कच्चा तेल, कन्डेन्सेट र पेट्रोलियम पदार्थ अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पठाउन सहयोग पुर्‍याइरहेको छ।

रोयटर्सले मे २ देखि जुन ११ सम्मका एक दर्जनभन्दा बढी उपग्रह तस्बिर तथा जहाज आवागमन अभिलेख अध्ययन गरेको थियो। त्यसका आधारमा मे महिनाको सुरुदेखि हालसम्म कम्तीमा ९ करोड ब्यारेल कच्चा तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ यस प्रणालीमार्फत सारिएको अनुमान गरिएको छ। यद्यपि यो मात्रा युद्धअघि दैनिक हर्मुज हुँदै ओसारिने करिब २ करोड ब्यारेलको तुलनामा निकै कम हो।

काउन्सिल अन फरेन रिलेसन्सका अध्यक्ष माइकल फ्रोमन ले टिप्पणी गर्दै भनेका छन्, “पुराना नियम कमजोर बन्दै जाँदा अमेरिका अहिले चीन, रुस, उत्तर कोरिया र इरानले प्रतिबन्ध छल्न प्रयोग गर्ने तथाकथित ‘डार्क फ्लीट’ को रणनीति नै अपनाइरहेको देखिनु विडम्बनापूर्ण छ।”

अन्तर्राष्ट्रिय जहाज कम्पनीहरूको सहभागिता

जहाज अभिलेखअनुसार तेल ग्रहण गर्ने पक्षमा अन्तर्राष्ट्रिय ट्याङ्कर कम्पनीहरूको प्रमुख भूमिका रहेको छ। तीमध्ये ग्रीसस्थित Dynacom Tankers Management ले युद्ध सुरु भएयता हर्मुजमार्फत तेल ढुवानीका नयाँ उपाय खोजिरहेको संकेत सार्वजनिक रूपमा दिएको थियो।

कम्पनीका संस्थापक जर्ज प्रोकोपिउ ले एथेन्समा आयोजित सम्मेलनमा भनेका थिए, “समुद्री आवागमनको स्वतन्त्रता अत्यावश्यक छ। कसैले पनि यसमा कर वा अवरोध लगाउन सक्दैन। ग्रीसको इतिहास नै नाकाबन्दी तोड्ने परम्पराले भरिएको छ।”

तर कम्पनीले अमेरिकी अभियानबारे कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।

समुद्री सुरक्षासम्बन्धी अर्का एक स्रोतका अनुसार जहाजका ट्रान्सपोन्डर बन्द गरिने र नियमित प्रतिवेदन प्रणाली प्रयोग नगरिने भएकाले दुर्घटनाको जोखिम बढेको छ। रातिको समयमा बत्ती निभाएर कम गतिमा सञ्चालन गर्दा जहाजहरू ठोक्किने सम्भावना बढ्ने उनले बताएका छन्।

सहभागी हुन कडा जाँच

यस अभियानमा सहभागी हुन चाहने जहाज सञ्चालकहरूले अमेरिकी नौसेनाको Naval Cooperation and Guidance for Shipping कार्यालय (बहराइन) मार्फत कडा अनुपालन परीक्षण पार गर्नुपर्ने चार स्रोतले बताएका छन्।

रोयटर्सले हेरेका प्रारम्भिक कागजातअनुसार जहाज सञ्चालकहरूले जहाजको पूर्ण भौगोलिक ट्र्याकिङ इतिहास, वास्तविक स्वामित्वको विवरण, कार्गो सम्बन्धी कागजात तथा आवश्यक परे कार्गो परीक्षण गर्न दिने सहमति पेश गर्नुपर्छ।

अनुमति पाएपछि उनीहरूलाई निश्चित यात्रा समय (Transit Window) तोकिन्छ र सम्पूर्ण यात्राका क्रममा बहराइनस्थित अमेरिकी सैन्य कार्यालयसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्छ।

जहाज अभिलेखअनुसार संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE) बाट हुने तेल निर्यात यस अभियानको ठूलो हिस्सा हो। छ स्रोतका अनुसार यूएईको सरकारी तेल कम्पनी ADNOC सबैभन्दा सक्रिय सहभागीमध्ये एक हो।

त्यस्तै Kuwait Oil Tanker Company पनि अभियानमा सक्रिय देखिएको छ। जुन ६ मा सोहार तटबाहिर कम्पनीको एक जहाजबाट करिब २३ लाख ब्यारेल कच्चा तेल अर्को जहाजमा सारिएको थियो। उक्त तेल ग्रहण गरेको Sea Ruby नामक जहाज पाँच दिनपछि भारतको दक्षिणपश्चिमी तट नजिक चीनतर्फ जाँदै गरेको देखिएको थियो, जहाँ उक्त कार्गो उतार्ने तयारी थियो।

यूएई सरकार, ADNOC र Kuwait Oil Tanker Company ले भने रोयटर्सको प्रतिक्रिया अनुरोधमा कुनै जवाफ दिएका छैनन्।

समुद्री जोखिम विशेषज्ञ नोआम राइडनका अनुसार, “यो स्थायी समाधान होइन। असाधारण परिस्थितिमा अपनाइएको अस्थायी उपाय मात्र हो।” रोयटर्सबाट