धानको क्षेत्रफल घट्दै, उत्पादन बढ्दै

नेपालको अर्थतन्त्र, संस्कृति र खाद्य सुरक्षाको आधारस्तम्भ कृषि नै हो । जबकि, कृषिभित्र पनि धानको महŒव अतुलनीय छ । देशको प्रमुख खाद्यान्न, सांस्कृतिक परम्पराको अभिन्न अंग र किसानको आजीविकाको स्रोत धानखेतीमा हालै चासोजनक तर जटिल प्रवृत्ति देखिन थालेको छ । फलतः धान उत्पादन हुने जमिनको क्षेत्रफल लगातार घट्दै गएको छ तर जमिनको कुल उत्पादन बढिरहेको छ । यो विरोधाभासी अवस्थाले नेपालको कृषि क्षेत्र, खाद्य सुरक्षा नीति र ग्रामीण विकासको भविष्यका लागि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

धान मुलुकको सभ्यताका साथै मुख्य खाद्यान्नको फसल पनि हो । यो तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रका उपयुक्त भेगमा सयौं वर्षदेखि खेती गरिँदै आएको छ । यसले केवल खाद्यान्न नभएर सांस्कृतिक चाडपर्व दसैं, तिहार, विवाहजस्ता सामाजिक सम्बन्ध (परिवार, समुदाय), र धार्मिक अनुष्ठानमा केन्द्रीय भूमिका खेलेको छ । यसमा पनि कारण खोतलिनेछन्, प्रभाव बुझिनेछ, चुनौती र सम्भावना अध्ययन गरिनेछ र सतत समाधानका उपाय सुझाव प्रस्तुत गरिने प्रसास जारी रहनेछन् ।