बजेटअघि बढ्न थालेको बंगलादेशको सेयर बजार ३ वर्षयताकै उच्च स्तरमा, सूचीकृत कम्पनीलाई कर छुटले प्रोत्साहन

काठमाडौं । बंगलादेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०२६–२७ को बजेट सार्वजनिक गर्नुभन्दा १२ दिनअघिदेखि सुरु भएको सेयर बजारको उकालो यात्रा बजेट घोषणापछि पनि निरन्तर जारी रहेको छ । मे १९ देखि बढ्न थालेको ढाका स्टक एक्सचेन्ज (डीएसई) को प्रमुख सूचकांक जुन १८ सम्म आइपुग्दा ५ हजार २ सय अंकको आसपासबाट बढेर ५ हजार ६ सय ६१ अंकमा पुगेको छ। क्लोजिङको आधारमा यो करिब तीन वर्षयताकै उच्च स्तर हो।

सन् २०२४ को सेप्टेम्बरमा डीएसईको बेन्चमार्क सूचकांक करिब ५ हजार ७ सय अंकको हाराहारीमा पुगेको थियो। त्यसपछि लगातार दबाबमा परेको बजार अहिले पुनः सोही स्तर नजिक पुगेको छ । यता, डीएसईएस इन्डेक्स १ हजार १५० अंक र डीएस–३० इन्डेक्स २ हजार १४३ अंकमा पुगेका छन् । त्यस्तै, चिटगाउ स्टक एक्सचेन्ज (सीएसई) मा समेत सुधार देखिएको छ।

बंगलादेशी सञ्चारमाध्यम र बजार विश्लेषकहरुका अनुसार यसपटकको वृद्धि केवल प्राविधिक सुधार वा अल्पकालीन उत्साहका कारण मात्र नभई सरकारद्वारा सार्वजनिक गरिएको लगानीकर्तामैत्री बजेट, बजार सुधारसम्बन्धी नीतिगत घोषणा, बढ्दो तरलता र लगानीकर्ताको पुनःस्थापित विश्वासको संयुक्त परिणाम हो।

बंगलादेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०२६–२७ का लागि ९.३८ लाख करोड टाकाको राष्ट्रिय बजेट सार्वजनिक गरेको छ। "३आर रणनीति" अर्थात् पुनरुत्थान, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणमा आधारित यो बजेटले अर्थतन्त्रलाई गति दिनुका साथै पुँजी बजारलाई थप आधुनिक, प्रतिस्पर्धी र पारदर्शी बनाउने लक्ष्य लिएको छ ।

लामो समयदेखि नीतिगत अस्पष्टता, कमजोर लगानीकर्ता मनोबल तथा तरलता अभावका कारण दबाबमा रहेको बंगलादेशी सेयर बजारका लागि यो बजेटलाई महत्वपूर्ण मोडका रुपमा हेरिएको छ।

बजेटको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष सेयर कारोबारको राफसाफ (सेटलमेन्ट) प्रणालीमा गरिएको सुधार हो । हाल बंगलादेशमा सेयर बिक्रीबाट प्राप्त रकम वा खरिद गरिएको सेयर खातामा आउन दुई कार्यदिन लाग्ने (टी+२) व्यवस्था छ। सरकारले यसलाई घटाएर एक कार्यदिन (टी+१) मा ल्याउने घोषणा गरेको छ भने भविष्यमा सोही दिन (टी+०) राफसाफ हुने प्रणाली लागू गर्ने लक्ष्यसमेत राखेको छ ।

यसले बजारमा पैसा र सेयरको आवागमनलाई तीव्र बनाउनेछ । कारोबार चक्र छोटो हुँदा लगानीकर्ताले एउटै पुँजीलाई धेरै पटक प्रयोग गर्न सक्ने भएकाले दैनिक कारोबार रकम, तरलता र बजारको सक्रियतामा उल्लेखनीय वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरुका अनुसार यो सुधारले बजारलाई अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग नजिक ल्याउनेछ। विकसित मुलुकका धेरै बजारहरु छिटो सेटलमेन्ट प्रणालीतर्फ गइरहेका बेला बंगलादेशले पनि त्यही दिशामा कदम चालेको छ । यसले विशेषगरी संस्थागत तथा विदेशी लगानीकर्ताको आकर्षण बढाउन मद्दत पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।

बजेटले बजारमा गुणस्तरीय कम्पनीहरुको संख्या बढाउने उद्देश्यले कर संरचनामा पनि महत्वपूर्ण परिवर्तन गरेको छ। सेयर बजारमा सूचीकृत कम्पनीहरुका लागि संस्थागत करको दर २० प्रतिशत कायम गरिएको छ भने सूचीकृत नभएका कम्पनीहरुले २७.५ प्रतिशत कर तिर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। करमा रहेको ७.५ प्रतिशतको अन्तरले देशका ठूला तथा नाफामूलक निजी कम्पनीहरुलाई सेयर बजारमा प्रवेश गर्न प्रोत्साहन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यदि ठूला कम्पनीहरु बजारमा आए भने लगानीकर्तासँग छनोटका लागि बढी विकल्प उपलब्ध हुनेछन्। यसले सूचकांकलाई केही सीमित कम्पनीमा निर्भर रहने अवस्थाबाट पनि बाहिर ल्याउन मद्दत गर्नेछ । बजारमा बलिया कम्पनीहरुको संख्या बढ्दा लगानीकर्ताको विश्वास बढ्ने र दीर्घकालीन लगानी गर्ने संस्कृति पनि विकास हुने अपेक्षा गरिएको छ।

सरकारले प्राथमिक सार्वजनिक निष्कासन (आईपीओ) स्वीकृतिको प्रक्रियालाई समेत पूर्ण रुपमा डिजिटल बनाएको छ। यसअघि लामो समय लाग्ने र झन्झटिलो मानिने प्रक्रिया अब अनलाइन प्रणालीमार्फत सञ्चालन हुनेछ। यसले नयाँ कम्पनीहरुलाई छिटो बजारमा आउन तथा पूँजी संकलन गर्न सहज बनाउने विश्वास गरिएको छ।

विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न पनि बजेटले महत्वपूर्ण सुधारहरु अघि सारेको छ। अब विदेशी लगानीकर्ताहरुले सेयर बजारबाट आर्जन गरेको नाफा वा सेयर बिक्रीबाट प्राप्त रकम एक कार्यदिनभित्रै आफ्नो देशमा फिर्ता लैजान वा पुनः लगानी गर्न सक्नेछन्। विदेशी लगानीकर्ताहरुले आफ्नो रकम सहज रुपमा फिर्ता लैजान पाउने व्यवस्था लगानी निर्णयको प्रमुख आधार मानिन्छ। त्यसैले यो कदमले बंगलादेशी बजारको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

अर्कोतर्फ सरकारले आन्तरिक बैंक ऋणको परिमाण घटाएर १.१२ ट्रिलियन टाकामा सीमित गर्ने नीति लिएको छ। सरकारले बैंकहरुबाट कम ऋण उठाउँदा बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता रहन्छ। यही अतिरिक्त तरलताले बैंक, म्युचुअल फण्ड तथा अन्य संस्थागत लगानीकर्ताहरुलाई पूँजी बजारमा थप लगानी गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्ने विश्लेषण गरिएको छ।

बजेटले आधुनिक वित्तीय उपकरणहरु सञ्चालनमा ल्याउने नीतिगत आधारसमेत तयार गरेको छ। पहिलो पटक कमोडिटी एक्सचेन्ज, रियल इस्टेट इन्भेष्टमेन्ट ट्रष्ट तथा एक्सचेन्ज ट्रेडेड फण्ड जस्ता साधनहरुका लागि मार्ग प्रशस्त गरिएको छ। यसले लगानीकर्ताहरुलाई परम्परागत सेयरबाहेक अन्य सम्पत्तिमा पनि लगानी गर्ने अवसर दिनेछ। लगानीका विकल्पहरु विस्तार हुँदा जोखिम व्यवस्थापन सहज हुने र बजारको दायरा फराकिलो बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।

साना लगानीकर्ताहरुलाई समेत प्रोत्साहन गर्न हितग्राही (बीओ) खाताको वार्षिक शुल्क ४५० टाकाबाट घटाएर १५० टाका कायम गरिएको छ । साथै, पुँजी बजारसँग सम्बन्धित विवाद छिटो समाधान गर्न विशेष न्यायाधिकरण स्थापना गर्ने घोषणा गरिएको छ। यसले लगानीकर्ताको कानुनी सुरक्षा र बजारप्रतिको विश्वास बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरुका अनुसार बजेटमा घोषणा गरिएका सुधारहरुले तत्काल बजारमा सकारात्मक मनोविज्ञान सिर्जना गरेको भए पनि यसको वास्तविक प्रभाव आगामी केही वर्षमा देखिनेछ । तरलता वृद्धि, गुणस्तरीय कम्पनीहरुको प्रवेश, विदेशी लगानीको विस्तार र आधुनिक वित्तीय उपकरणहरुको विकासले बंगलादेशको पुँजी बजारलाई अझ परिपक्व र प्रतिस्पर्धी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।