अमेरिका–इजरायल सम्बन्धमा पटक–पटक देखिएका दरार, सहयोग भने यथावत्

वासिङ्टन डीसी । अमेरिका–इजरायल सम्बन्धमा इरानसँगको नयाँ सम्झौतापछि फेरि तनाव देखिएको छ । अमेरिका र इरानबीच भएको युद्ध अन्त्यसम्बन्धी सम्झौताप्रति इजरायलभित्र असन्तुष्टि बढेको छ भने प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले पनि त्यसप्रति आपत्ति जनाएका छन् ।

इजरायलले लेबनानमाथि सैन्य कारबाही जारी राखेको छ, जसलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इरानी राष्ट्रपति मसउद पेजेशकियनले बुधबार औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गरेको सम्झौताविपरीतको कदमका रूपमा हेरिएको छ ।

ट्रम्पले लेबनानमा इजरायलले जारी राखेको सैन्य कारबाहीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै आएका छन् । फ्रान्समा आयोजित जी–७ शिखर सम्मेलनका क्रममा उनले नेतान्याहुले लेबनानप्रति अझ जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्ने बताएका थिए । इजरायलको आक्रमण र हिज्बुल्लाहसँगको व्यवहारप्रति आफू सन्तुष्ट नरहेको पनि उनले स्पष्ट पारेका थिए ।

सम्झौता अन्तिम चरणमा पुगेको केही समयअघि इजरायलले लेबनानको राजधानी बेरुतमा गरेको बमबारीको पनि ट्रम्पले आलोचना गरेका थिए । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूमा यसअघि पनि पटक–पटक अमेरिकी राष्ट्रपति र इजरायली नेताबीच मतभेद तथा तनावका समाचार प्रकाशित हुँदै आएका छन् । तर यस्ता विवादहरूले अमेरिकाको इजरायलप्रतिको समर्थनलाई कमजोर बनाएको इतिहास भने छैन ।

विज्ञहरूका अनुसार ट्रम्पको पहलमा भएको गाजाको युद्धविराम सम्झौताले समेत इजरायललाई प्यालेस्टिनी भूभागमाथिको आफ्नो नियन्त्रण अझ बलियो बनाउने अवसर दिएको थियो ।

वास्तवमा अमेरिका र इजरायलका नेताबीच सार्वजनिक रूपमा देखिएका धेरै तीखा विवादपछि पनि सुरक्षा सहकार्य र सैन्य सहयोग झन् मजबुत भएको देखिन्छ । सन् २०१५ मा इरानसँग भएको आणविक सम्झौताका बेला तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामाको नेतान्याहुले कडा आलोचना गरेका थिए । तर त्यसले ओबामा प्रशासनलाई इजरायललाई दुई देशको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ३८ अर्ब डलर बराबरको सैन्य सहायता प्याकेज उपलब्ध गराउनबाट रोकेन ।

आजको यस लेखमा अमेरिका र इजरायलका नेताबीच विगतमा देखिएका प्रमुख तनावपूर्ण सम्बन्धबारे चर्चा गरिएको छ ।

ट्रम्प र नेतान्याहुबीचको पछिल्लो विवाद

इरानसँग भएको नयाँ सम्झौताले विभिन्न मोर्चामा युद्ध अन्त्य गर्ने व्यवस्था गरेको छ, जसमा लेबनान पनि समावेश छ । यही कारण इजरायल उक्त सम्झौताप्रति असन्तुष्ट देखिएको छ । इजरायली सेनाले हाल लेबनानको करिब २० प्रतिशत भूभाग नियन्त्रणमा राखेको छ । नेतान्याहु र उनका मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरूले इजरायली सेना त्यहाँबाट फिर्ता नहुने बताउँदै आएका छन् ।

ट्रम्पले इजरायलका कारण भएको सर्वसाधारणको मृत्युबारे खुलेर टिप्पणी गरेका छन् । अत्यधिक नागरिकको ज्यान गएको भन्दै कुनै व्यक्तिलाई खोज्न हरेक पटक पूरै अपार्टमेन्ट ध्वस्त पार्नु आवश्यक नभएको उनको भनाइ थियो । लेबनानमा अपनाइएको रणनीति गाजामा प्रयोग गरिएको शैलीसँग मिल्दोजुल्दो रहेको संकेत पनि उनले गरेका थिए ।

अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूमा ट्रम्प र नेतान्याहुबीच बढ्दो तनावबारे लगातार समाचार प्रकाशित भइरहेका छन् । जुन २ मा एक्सियोसले ट्रम्पले नेतान्याहुलाई लेबनानमा युद्ध विस्तार गरेको विषयमा कडा शब्दमा आलोचना गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो । लेबनानमा हालसम्म इजरायली आक्रमणमा झन्डै चार हजार मानिसको मृत्यु भइसकेको छ भने १२ लाख मानिस विस्थापित भएका छन् ।

इजरायली सञ्चारमाध्यमहरूले पनि गत वर्ष ट्रम्प र नेतान्याहुबीच सम्बन्ध चिसिएको समाचार दिएका थिए । पश्चिम एसिया भ्रमणका क्रममा इजरायललाई बेवास्ता गरिएको र अमेरिकाले इरान तथा उसका क्षेत्रीय सहयोगीहरूसँग सम्पर्क बढाएको विषयमा नेतान्याहु असन्तुष्ट रहेको बताइएको थियो ।

गाजामा युद्धविराम गराउन ट्रम्पले नेतान्याहुमाथि दबाब दिएको पनि उल्लेख गरिएको छ । उनले नेतान्याहुलाई ‘संसारसँग एक्लै लड्न सकिँदैन’ भन्दै सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्न आग्रह गरेका थिए ।

आइजनहावर र बेन–गुरियन (१९५६–५७)

अमेरिका र इजरायलबीचको सम्भवतः सबैभन्दा गम्भीर टकराव स्वेज संकटका बेला भएको थियो । इजिप्टले स्वेज नहर राष्ट्रियकरण गरेपछि इजरायलले बेलायत र फ्रान्ससँग मिलेर इजिप्टमाथि आक्रमण गरेको थियो ।

त्यसबेला अमेरिकी राष्ट्रपति ड्वाइट आइजनहावर यस घटनाप्रति निकै असन्तुष्ट भएका थिए । यो युद्धले अरब विश्वमा सोभियत प्रभाव बढाउने चिन्ता वासिङ्टनलाई थियो । आइजनहावरले तत्कालीन प्रधानमन्त्री डेभिड बेन–गुरियनलाई सार्वजनिक रूपमा सेना फिर्ता गर्न आग्रह गरेका थिए र आर्थिक तथा कूटनीतिक दबाब प्रयोग गर्ने चेतावनीसमेत दिएका थिए ।

अन्ततः इजिप्टले स्वेज नहरमाथिको नियन्त्रण कायम राख्न सफल भयो । पश्चिम एसियाका विश्लेषकहरूले यस घटनालाई अमेरिकाले इजरायलमाथि सफलतापूर्वक प्रयोग गरेको सबैभन्दा बलियो दबाबका रूपमा लिने गरेका छन् ।

जर्ज बुस र यित्झाक शामिर (१९९१–९२)

खाडी युद्धपछि अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज एच. डब्लु. बुसले अरब–इजरायल शान्ति वार्तालाई अघि बढाउन खोजेका थिए । उनले कब्जा गरिएका प्यालेस्टिनी क्षेत्रमा इजरायली बस्ती विस्तारको विरोध गरेका थिए ।

बुस प्रशासनले प्रधानमन्त्री यित्झाक शामिरले मागेको १० अर्ब डलर बराबरको ऋण ग्यारेन्टी रोकिदिएको थियो । यसले सार्वजनिक विवादको रूप लिएको थियो । बुसले आफूलाई अमेरिकी संसदमा ‘एक्लो सानो व्यक्ति’ का रूपमा चित्रित गर्दै इजरायल समर्थक दबाब समूहहरूको सामना गरेको बताएका थिए ।

यद्यपि त्यसले दीर्घकालीन रूपमा इजरायललाई अमेरिकी सहायता घटाएन । पछि सैन्य सम्बन्ध अझ विस्तार हुँदै गयो ।

बिल क्लिन्टन र नेतान्याहु (१९९६–९९)

सन् १९९६ मा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बनेपछि नेतान्याहुले अमेरिकी राष्ट्रपति बिल क्लिन्टनलाई भेटेका थिए । उक्त भेटपछि क्लिन्टन निकै असन्तुष्ट बनेको बताइन्छ । उनले आफ्ना सहयोगीहरूसँग नेतान्याहुको व्यवहारप्रति आक्रोश व्यक्त गरेको उल्लेख गरिएको छ ।

क्लिन्टन प्रशासन ओस्लो सम्झौताप्रति प्रतिबद्ध थियो, तर नेतान्याहु त्यसअन्तर्गत बस्ती विस्तार रोक्ने व्यवस्थाको विरोधमा थिए । पछि नेतान्याहुले आफूले ओस्लो प्रक्रियालाई कमजोर बनाएको दाबीसमेत गरेका थिए ।

यस अवधिमा प्यालेस्टिनी नेता यासिर अराफात र नेतान्याहुबीच वाइ रिभर सम्झौता गराउन क्लिन्टनले ठूलो राजनीतिक प्रयास गरेका थिए । त्यसपछि नेतान्याहु नेतृत्वको गठबन्धन सरकार ढल्यो र एहुद बाराक प्रधानमन्त्री बने ।

ओबामा र नेतान्याहु (२००९–२०१६)

हालैका दशकमा सबैभन्दा चर्चित विवाद बराक ओबामा र नेतान्याहुबीच भएको मानिन्छ । पहिलो विवाद पश्चिम किनारामा इजरायली बस्ती विस्तारलाई लिएर भएको थियो । पछि इरानको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी अमेरिकी वार्ताले सम्बन्ध थप बिग्रियो ।

सन् २०१५ मा नेतान्याहुले ह्वाइट हाउससँग समन्वय नगरी रिपब्लिकनहरूको निमन्त्रणामा अमेरिकी कंग्रेसमा भाषण दिएर ओबामाको इरान नीतिको विरोध गरेका थिए । उनले प्रस्तावित आणविक सम्झौताले इरानलाई परमाणु बम बनाउने बाटो खोल्ने दाबी गरेका थिए ।

ओबामा प्रशासनले त्यसको आलोचना गरेको थियो भने केही डेमोक्रेटिक सांसदहरूले भाषण बहिष्कार गरेका थिए । तर त्यसको एक वर्षपछि ओबामाले इजरायललाई ३८ अर्ब डलरभन्दा बढीको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो सैन्य सहायता प्याकेज स्वीकृत गरे । त्यसबेला ह्वाइट हाउसले विज्ञप्ति जारी गर्दै इजरायलको सुरक्षाप्रतिको अमेरिकी प्रतिबद्धता अटल रहेको जनाएको थियो ।

जटिल सम्बन्ध

ट्रम्प र नेतान्याहुको सम्बन्ध जटिल रहँदै आएको छ । लन्डनस्थित थिंक ट्याङ्क चथम हाउसका पश्चिम एसिया तथा उत्तर अफ्रिका कार्यक्रमका वरिष्ठ परामर्शदाता योसी मेकेलबर्गका अनुसार ट्रम्पलाई नेतान्याहु मन पर्नुको एउटा कारण उनी आफूजस्तै शैलीका नेता हुनु हो ।

उनका अनुसार दुवै नेता लेनदेनमुखी, स्वार्थकेन्द्रित र आवश्यक परे आक्रामक निर्णय लिन तयार रहने स्वभावका छन् । नेतान्याहुले अमेरिकी राजनीतिलाई राम्रोसँग बुझेका छन् र परिस्थितिलाई आफ्नो पक्षमा मोड्न सिपालु छन् । साथै, कहाँ सीमारेखा कोर्नुपर्छ भन्ने पनि उनलाई थाहा छ ।

मेकेलबर्गका अनुसार अहिले ट्रम्पले नेतान्याहुलाई कठिन परिस्थितितर्फ धकेलिरहेका छन् । तर अमेरिका–इजरायल सम्बन्ध कुनै एक व्यक्तिमा सीमित नभई साझा रणनीतिक स्वार्थ र राजनीतिक मूल्यमा आधारित रहेको उनको भनाइ छ ।

यद्यपि अमेरिकामा इजरायलप्रतिको द्विदलीय समर्थन क्रमशः कमजोर बन्दै गएको उनले बताए । एक समय इजरायललाई अमेरिकाका लागि रणनीतिक सम्पत्तिका रूपमा हेरिए पनि नेतान्याहुको नेतृत्वमा अहिले इजरायललाई बोझका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण बढ्दै गएको टिप्पणी उनले गरेका छन् ।