युक्रेनी ड्रोनले साँच्चै रुसको रक्षा प्रणालीका कमजोरी उजागर गरिरहेका हुन् ?

काठमाडौं । युक्रेनी ड्रोनहरू रुसको हवाई रक्षा प्रणालीलाई छल्दै त्यहाँका महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारहरूमा आक्रमण गर्न थप सक्षम बन्दै गएको देखिन्छ । जुन १८ मा युक्रेनी ड्रोनहरूले मस्कोका विभिन्न स्थानहरूमा प्रहार गरेपछि रुसको रक्षा संयन्त्रमा रहेका कमजोरीहरूबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ । यो रुसले युक्रेनमाथि पूर्ण रूपमा आक्रमण सुरु गरेयताकै सबैभन्दा ठूलो मानिएको छ ।

उक्त आक्रमणपछि मस्कोको एउटा ठूलो तेल रिफाइनरीमा आगलागी भएको थियो । केही दिनका लागि त्यहाँको उत्पादन ठप्प भएको थियो । यसका साथै, रुसको सबैभन्दा ठूलो विमानस्थलबाट मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो । प्रत्यक्षदर्शीहरूले सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न भिडियो पोस्ट गरेका थिए, जसमा रुसी हवाई रक्षा प्रणाली युक्रेनी ड्रोनहरूलाई खसाल्न असफल भएको दृश्य देखिन्थ्यो ।

“यो केवल सर्वसाधारणहरूले बनाउने धारणा हो, जसमा उनीहरूले ड्रोनलाई नछोइकनै मिसाइल अगाडि बढेको देख्छन्,” सैन्य विश्लेषक तथा अनुसन्धान समूह ‘कन्फ्लिक्ट इन्टेलिजेन्स टिम’का संस्थापक रुस्लान लेभिएभले बताए ।

निर्वासित रुसी पत्रकार इभान फिलिपोभले क्रेमलिन समर्थक ब्लगरहरूको गतिविधि नियालिरहेका छन् । उनका अनुसार, युक्रेनले रुसी रक्षा प्रणालीमा कमजोरी फेला पारेको भन्दै ती ब्लगरहरूमाझ चिन्ता बढ्दै गएको छ ।

“उनीहरू युद्ध रोकियोस् भन्ने चाहँदैनन् र उनीहरू अझ प्रभावकारी युद्धको पक्षमा छन्,” फिलिपोभले भने । यसको अर्थ उनीहरू रक्षा मन्त्रालय र रुसको सैन्य–औद्योगिक क्षेत्रमा आमूल सुधार चाहन्छन् ।

“तर मलाई लाग्छ, उनीहरूले यस्ता सुधारहरू सम्भव छैनन् भन्ने कुरा राम्ररी बुझेका छन् । त्यसैले उनीहरूका लेखहरू बढी निराशावादी देखिन्छन्,” उनले थपे ।

युक्रेनी उड्डयन विज्ञ तथा पूर्ववायुसेना अधिकारी एनातोली ख्रापचिन्स्कीले जुन १८ मा मस्कोको हवाई रक्षा प्रणाली तोडिनुको पछाडि दुईवटा मुख्य कारण रहेको बताए । उनका अनुसार, पहिलो कारण रुसको रक्षा संरचनामा आएको क्रमिक ह्रास हो भने दोस्रो कारण युक्रेनको आक्रमण क्षमतामा भएको प्राविधिक विकास हो ।

तर, रुसले मस्कोमाथि आएका ९० प्रतिशतभन्दा बढी ड्रोनहरू खसालेको दाबी गरिएको भन्दै लेभिएभ यसमा पूर्ण रूपमा सहमत छैनन् । उनको टोलीले रुसको रक्षा प्रणाली कमजोर भएको कुनै स्पष्ट प्रमाण फेला पारेको छैन । यद्यपि, रक्षा प्रणालीलाई छल्दै भित्र पस्न सफल भएका केही थोरै ड्रोनहरूले पनि ठूलो क्षति पुर्‍याएका थिए ।

लेभिएभका अनुसार, मुख्य चुनौती संख्याको हो । आक्रमणको दायरा बढ्दै जाँदा यो चुनौती रुस र युक्रेन दुवैका लागि समान बन्दै गएको छ । ठूलो संख्यामा हुने ड्रोन आक्रमणहरूको सामना गर्न आवश्यक पर्ने हतियार उत्पादन गर्ने क्षमता कुनै पनि उद्योगसँग सहज रूपमा हुँदैन ।

रुसका कमजोरी

“रुसको ‘पान्ट्सिर–एस १’ जस्ता हवाई रक्षा प्रणालीहरू क्रुज मिसाइलजस्ता परम्परागत र ठूला आक्रमणकारी हतियारहरूको सामना गर्न डिजाइन गरिएका हुन्,” ख्रापचिन्स्की बताउँछन् । यी प्रणालीहरू धातुबाट बनेका र राडारमा सजिलै देखिने लक्ष्यहरू पहिचान गर्न सक्षम छन् । तर, आधुनिक ड्रोनहरू प्रायः प्लास्टिक वा प्लाइवुडजस्ता मिश्रित सामग्रीबाट बन्ने भएकाले ती राडारमा पहिचान गर्न कठिन हुने बताइएको छ । यसकारण यी प्रणालीहरू साना ड्रोनहरू पत्ता लगाउन असक्षम हुन सक्छन् ।

रुसको विशाल भूभाग आफैँमा अर्को ठूलो चुनौतीको रूपमा हेरिन्छ । लेभिएभका अनुसार, पूरै देशलाई ढाक्ने गरी एउटै अक्षुण्ण हवाई पर्खाल वा डोम निर्माण गर्नु असम्भव भएको बताइन्छ ।

त्यसमाथि, मस्को सहरको उच्च जनघनत्व र बाक्लो सहरी संरचनाले यसलाई ड्रोनहरूका लागि अझ सजिलो लक्ष्य बनाएको छ । लेभिएभका अनुसार, सहरी क्षेत्र जति बाक्लो हुन्छ, विशेष गरी अग्ला भवनहरूको संख्या बढी हुन्छ, ड्रोनहरूलाई भवनहरूको ओझेलमा लुकेर राडारबाट बच्न त्यति नै सहज हुन्छ ।

युक्रेनले यही कमजोरीको फाइदा उठाइरहेको बताइएको छ । ख्रापचिन्स्कीका अनुसार, किभका लामो दुरीका ड्रोनहरूले जटिल उडान मार्ग तय गर्ने र सम्भावित अवरोध क्षेत्रहरू छल्ने क्षमतामा उल्लेखनीय सुधार गरेका छन् ।

यसका साथै, रुसले आफ्ना केही हवाई रक्षा प्रणालीहरू मस्कोबाट हटाएर युक्रेनका रुस–नियन्त्रित क्षेत्रहरूमा तैनाथ गरेको छ ।

विज्ञहरूका अनुसार, सबैभन्दा प्रभावकारी हवाई रक्षा प्रणाली बहु–स्तरीय प्रणाली हो, जहाँ फरक–फरक उचाइ र गतिमा आउने मिसाइल तथा ड्रोनजस्ता आक्रमणकारीहरूलाई रोक्न विभिन्न प्रकारका इन्टरसेप्टर सक्रिय हुन्छन् ।

रुसले आफ्ना प्रणालीहरू अन्यत्र सारेपछि पहिलेको व्यवस्थित बहु–स्तरीय हवाई रक्षा संरचना कमजोर भएको र अहिले यो केवल टालटुले उपायजस्तो मात्र बनेको ख्रापचिन्स्कीले टिप्पणी गरे ।

अमेरिकी सञ्चारमाध्यम ‘सीबीएस’ले युक्रेनी स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै रुससँग ‘एस–३००’ प्रणालीको अभाव हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ । यो लामो दुरीको जमिनबाट हावामा प्रहार गर्ने मिसाइल प्रणाली हो, जसको मुख्य काम हवाई आक्रमणको प्रतिरोध गर्नु हो । रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरूका कारण यसका पाटपुर्जाहरू प्रतिस्थापन गर्न कठिन भइरहेको विश्वास गरिन्छ ।

ख्रापचिन्स्कीले यो अभावलाई रुसले आफैँ युक्रेनमाथि जमिनबाट जमिनमा आक्रमण गर्न ‘एस–३००’ को प्रयोग गर्नुसँग जोडेका छन् ।

“रुस आफैँले सिर्जना गरेको युद्धको गणितीय जालमा फसेको छ, जुन जाल उसले पहिले युक्रेनका लागि थापेको थियो,” ख्रापचिन्स्कीले भने ।

युक्रेनको हवाई रक्षा प्रणालीलाई कमजोर पार्न ‘एस–३००’ बाट लगातार आक्रमण गर्दा रुसले आफ्नै इन्टरसेप्टर मिसाइलहरूको भण्डार घटाएको बताइएको छ ।

क्रेमलिनद्वारा क्षति न्यूनीकरण गर्ने प्रयास

मस्कोमा जुन १८ मा भएको आक्रमणपछि रुसी अधिकारीहरू आक्रमणबाट भएको वास्तविक क्षतिभन्दा पनि त्यसका भिडियो र तस्बिर सार्वजनिक भएको विषयमा बढी चिन्तित देखिएका थिए ।

क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले रुसी हवाई रक्षा प्रणालीले उपयुक्त प्रदर्शन गरेको दाबी गरे । मानिसहरूलाई युक्रेनमाथि भइरहेका रुसी आक्रमणहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न आग्रह गरे ।

पेस्कोभले भने, “ती दृश्यहरू प्रभावशाली छन् किनभने ती दृश्यहरूले हाम्रा सशस्त्र बलले गरेका आक्रमणको परिणाम देखाउँछन् । यी आक्रमणहरू जारी रहनेछन् ।”

क्रेमलिनको रणनीति युक्रेनी आक्रमणको महत्त्वलाई कम गरेर प्रस्तुत गर्नु रहेको बताइन्छ । लेभिएभका अनुसार, सैन्य दृष्टिकोणबाट हेर्दा जुन १८ को ड्रोन आक्रमणले ठूलो रणनीतिक परिवर्तन नल्याएको बताइएको छ ।

उनको विश्वास के छ भने यस्ता आक्रमणहरू सैन्यभन्दा बढी राजनीतिक आक्रमणका रूपमा काम गर्छन्, जसको उद्देश्य यही सेप्टेम्बरमा हुन गइरहेको रुसी तल्लो सदन ‘स्टेट डुमा’को निर्वाचनअघि जनमतलाई प्रभावित पार्नु हो ।

#आक्रमण

#युक्रेनी ड्रोन

#रक्षा प्रणाली