अमेरिका र इरानबीच सम्झौता

काठमाडौँ । तीन महिनादेखि जारी युद्धलाई ६० दिनका लागि रोक्ने र इरानको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी नयाँ चरणको वार्ता सुरु गर्ने विषयमा अमेरिका र इरानका वार्ताकारहरूबीच एक अस्थायी सम्झौता भएको छ। अमेरिकी पक्षबाट उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यस सम्झौताको जानकारी दिए पनि इरानले भने अहिलेसम्म यसको औपचारिक पुष्टि गरेको छैन। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसलाई अनुमोदन गर्ने वा नगर्ने विषय अझै स्पष्ट भइसकेको छैन र उनीका अनुसार केही प्राविधिक तथा भाषागत बुँदाहरूमा छलफल जारी रहेकाले अन्तिम सहमति पूर्ण रूपमा टुङ्गिन बाँकी नै छ।

यस सम्झौतासँगै रणनीतिक महत्त्वको हर्मुज जलघाँटीसम्बन्धी कडा प्रावधानहरू पनि अगाडि सारिएका छन्। नयाँ प्रस्तावअनुसार इरानले उक्त सामरिक जलमार्गमा टोल (शूल्क) असुल गर्ने अधिकार प्रयोग गर्न पाउने छैन र ३० दिनभित्र त्यहाँ राखिएका सबै सैन्य खानीहरू हटाउनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। युद्धका क्रममा इरानले यो जलमार्ग प्रभावकारी रूपमा बन्द गरेपछि विश्व व्यापारमा प्रयोग हुने तेल र ग्यासको करिब पाँचौँ भाग प्रभावित भएको थियो। इरानले केही व्यावसायिक जहाजहरूलाई आवतजावत गर्न दिएको दाबी गरे पनि नयाँ औपचारिक नियन्त्रण निकाय स्थापना गरी केही जहाजबाट टोल असुल गरेका कारण यस महिनामा औसत दैनिक जहाज आवागमन युद्धपूर्वको तुलनामा निकै घटेको छ।

सम्झौता अन्तिम भएमा अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहहरूमा गरेको नौसैनिक दबाब क्रमशः हटाउने र प्रतिबन्धहरू खुकुलो पार्दै इरानलाई थप तेल बिक्री गर्न अनुमति दिने तयारी गरेको छ। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले सम्झौता अन्तिम भएपछि तेलको मूल्य छिट्टै घट्न सक्ने अनुमान व्यक्त गरे पनि अमेरिकाले इरानी तेल बिक्रीसँग सम्बन्धित थप प्रतिबन्धहरू पनि लगाएकाले आर्थिक दबाब अभियान अझ विस्तार भएको देखिन्छ।

वार्ताको सबैभन्दा मुख्य र संवेदनशील विषय इरानको अत्यधिक संवर्धित युरेनियम भण्डारणलाई मानिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार इरानसँग हाल ४४०.९ किलोग्राम युरेनियम छ, जुन ६० प्रतिशतसम्म संवर्धित छ र यो हतियार बनाउन आवश्यक पर्ने ९० प्रतिशतको प्राविधिक सीमाभन्दा केही तल मात्रै हो। वार्ताकारहरूले उक्त भण्डारणको भविष्यबारे प्रारम्भिक सहमति खोज्ने प्रयास गरिरहेका छन्, जसको विस्तृत रूप आगामी वार्तामा तय हुने अपेक्षा छ।

उपराष्ट्रपति भान्सले आणविक सामग्री, संवर्धित भण्डार र संवर्धन प्रक्रियासम्बन्धी विषय अझै छलफलमै रहेको बताउँदै लामो समयसम्म असर पार्ने किसिमको समाधान खोज्ने प्रयास भइरहेको उल्लेख गरेका छन्। इरानले आफ्ना युरेनियम भण्डार पूर्ण रूपमा त्याग्ने प्रतिबद्धता अझै सार्वजनिक रूपमा नजनाएको अवस्थामा विश्लेषकहरूले उक्त भण्डारलाई चीन वा रूसजस्ता तेस्रो पक्षलाई जिम्मा दिने विकल्पबारे छलफल हुन सक्ने सङ्केत गरे पनि अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले यस्तो योजनामा आफ्नो सहजता नरहेको स्पष्ट पारिसकेका छन्।

अर्कोतर्फ, इरानले यस वार्तामा लेबनानमा इजरायली सैन्य कारबाही रोक्ने विषय पनि समावेश हुनुपर्ने अडान दोहोर्‍याउँदै आएको छ। यसैबीच लेबनानको राजधानी बेरुत आसपास र दक्षिणी क्षेत्रमा भएको पछिल्लो आक्रमणमा कम्तीमा १४ जनाको मृत्यु भएपछि तनाव अझ बढेको छ। क्षेत्रीय सुरक्षाको अवस्था थप जटिल बन्दै जाँदा कुवेतले आफ्नो हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीमार्फत इरानबाट प्रक्षेपित मिसाइल र ड्रोनहरू रोकेको जनाउँदै यसलाई स्पष्ट आक्रमण भनेर निन्दा गरेको छ भने अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डले यसलाई गम्भीर युद्धविराम उल्लङ्घनको रूपमा व्याख्या गरेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार हालैका दिनहरूमा इरानमाथि ड्रोनहरू खसाल्ने र केही सैन्य संरचनामा आक्रमण गर्ने जस्ता थप कारबाही गरिएको छ भने इरानले आफ्ना रिभोलुसनरी गार्डमार्फत प्रतिकारात्मक आक्रमण गरेको जनाए पनि त्यसको विस्तृत लक्ष्य खुलाएको छैन।

यो अस्थायी सम्झौताको विवरण सुरुमा समाचार संस्था एक्सियोसले सार्वजनिक गरेको थियो। हाल दुवै पक्षले आंशिक सहमति र आंशिक असहमतिको अवस्थामा वार्ता जारी राखिरहेका छन्। अमेरिकी उपराष्ट्रपति भान्सका अनुसार युद्धविराम पूर्ण रूपमा स्थिर नभए पनि हालसम्म धेरै हदसम्म टिकिरहेको छ र वार्ता निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ। यसैबीच, बिहीबार मात्रै इरानको प्रतिरक्षा प्रणालीले दक्षिणी सहर जाम नजिकै एक शत्रुतापूर्ण विमान नष्ट गरेको दाबी गरेपछि घटनाको थप विवरण तत्काल उपलब्ध नभए पनि यस क्षेत्रको कूटनीतिक र सैन्य तनाव अझै उच्च अवस्थामा रहेको स्पष्ट देखिन्छ।