सिन्धु जल सन्धि : पाकिस्तानले भारतलाई दियो युद्ध सुरु गर्ने धम्की

पाकिस्तानका रक्षामन्त्री ख्वाजा आसिफले सिन्धु जल सन्धि निलम्बन गरेको विषयमा भारतलाई धम्की दिएका छन्। पाकिस्तानी च्यानल एआरवाई न्यूजसँग कुरा गर्दै आसिफले यदि पाकिस्तानले आफ्नो पानी सुरक्षालाई खतरामा परेको महसुस गर्‍यो भने भारतविरुद्ध युद्ध गर्न सक्ने धम्की दिएका हुन्।

उनले भारतले पाकिस्तानको हिस्साको पानीमा हस्तक्षेप गरिरहेको र यसलाई रणनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गरिरहेको आरोप लगाए। यद्यपि, उनले विगत एक वर्षमा यस विषयमा कुनै पनि नयाँ विकासको बारेमा आफूलाई पूर्ण रूपमा थाहा नभएको स्वीकार गरे।

अप्रिल २०२५ मा २६ जनाको ज्यान जाने गरी भएको पहलगाम आतंकवादी हमलापछि भारतले १९६० को सिन्धु जल सन्धि निलम्बन गरेको थियो। भारतले पाकिस्तानले सीमापार आतंकवादविरुद्ध ठोस कारबाही नगरेसम्म यो सन्धि पुनर्स्थापित नहुने बताएको छ।

रिपोर्टहरूका अनुसार पाकिस्तान हाल गम्भीर पानी संकटको सामना गरिरहेको छ। पानीको अभाव बढ्दै गइरहेको छ, विशेष गरी सिन्ध र बलुचिस्तानमा। सिन्ध सिँचाइ विभागको तथ्याङ्क अनुसार उत्तर पश्चिम नहरमा ६४.१ प्रतिशत पानीको अभाव छ। धान नहरमा ३८ प्रतिशत कमी रेकर्ड गरिएको छ। दादु नहरमा ८२ प्रतिशत सम्म पानीको अभाव छ।

पाकिस्तानको सिँचाइ प्रणालीको एक महत्वपूर्ण भाग सुक्कर ब्यारेजको बारेमा पनि चिन्ता बढ्दै गएको छ। पानीको स्तर निरन्तर घट्दै जाँदा कृषि र अर्थतन्त्रमा असर पर्ने आशंका गरिएको छ।

भारत र पाकिस्तानबीच भएको सिन्धु जल सन्धि के हो?

सिन्धु नदी प्रणालीमा छ वटा नदीहरू छन्: सिन्धु, झेलम, चेनाब, रावी, ब्यास र सतलज। तिनीहरूको बेसिनले लगभग १.१२ मिलियन वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस क्षेत्रफलमध्ये ४७ प्रतिशत पाकिस्तानमा, ३९ प्रतिशत भारतमा, ८ प्रतिशत चीनमा र ६ प्रतिशत अफगानिस्तानमा पर्छ। यी देशहरूका लगभग ३० करोड मानिसहरू यी क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्छन्।

१९४७ मा भारत र पाकिस्तान विभाजन हुनुभन्दा अगाडि नै भारतको पञ्जाब र पाकिस्तानको सिन्ध प्रान्त बीच नदीको पानी बाँडफाँटको विवाद सुरु भएको थियो। १९४७ मा, भारतीय र पाकिस्तानी इन्जिनियरहरू "स्थिर सम्झौता" मा पुगे, जसले पाकिस्तानलाई दुई मुख्य नहरबाट पानी उपलब्ध गरायो। यो सम्झौता मार्च ३१, १९४८ सम्म कायम रह्यो।

अप्रिल १, १९४८ मा, जब सम्झौता अब लागू भएन, भारतले दुवै नहरहरूमा पानी आपूर्ति बन्द गर्यो। यसले पाकिस्तानको पञ्जाब प्रान्तमा १७ लाख एकड कृषि भूमि नष्ट गर्यो। नवीकरण गरिएको सम्झौतामा, भारतले पानी उपलब्ध गराउन सहमत भयो।

त्यसपछि, १९५१ देखि १९६० सम्म, विश्व बैंकको मध्यस्थतामा भारत र पाकिस्तान बीच पानी बाँडफाँटसम्बन्धी वार्ताहरू भए र अन्ततः सेप्टेम्बर १९, १९६० मा, भारतीय प्रधानमन्त्री नेहरू र पाकिस्तानी राष्ट्रपति अयुब खान बीच कराँचीमा सन्धिमा हस्ताक्षर भयो। यो सन्धिलाई सिन्धु जल सन्धि भनेर चिनिन्छ।

पाकिस्तानमा ९० प्रतिशत कृषि भूमि वा ४ करोड ७० लाख एकडले सिन्धु नदी प्रणालीबाट सिँचाइको पानी प्राप्त गर्छ। कृषि क्षेत्रले पाकिस्तानको राष्ट्रिय आयमा २३ प्रतिशत योगदान पुर्‍याउँछ र ग्रामीण पाकिस्तानीहरूको ६८ प्रतिशत लाई सहयोग गर्दछ। फलस्वरूप, आम जनता र देशको अर्थतन्त्रको दुर्दशा बिग्रँदै गइरहेको छ।

पाकिस्तानको मंगल र तरबेला जलविद्युत बाँधहरूले पानीको अभावको सामना गरिरहेका छन्। यसले पाकिस्तानको बिजुली उत्पादनमा ३० प्रतिशत देखि ५० प्रतिशत सम्म कमी ल्याउन सक्छ, साथै औद्योगिक उत्पादन र रोजगारीमा पनि असर पार्न सक्छ।

Follow @nagarik_news