गणतन्त्र प्राप्तिका लागि विश्वमा भएका प्रमुख आन्दोलन, युद्ध र सङ्घर्षहरू

काठमाडौँ । गणतन्त्र ‘सत्ताको स्रोत जनता हुनुपर्छ कि राजा/वंश ?’ भन्ने प्रश्नसँग गरेको लामो संघर्षको उपज हो । विश्वका विभिन्न महादेशहरूमा राजतन्त्रविरुद्ध भएका आन्दोलन, क्रान्ति र युद्धहरूले नै आधुनिक लोकतान्त्रिक गणतन्त्रहरूको आधार तयार पारेका हुन् ।

अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम (१७७५–१७८३)

गणतन्त्रको आधुनिक इतिहासमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मध्ये एक अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध हो । बेलायती उपनिवेश शासनविरुद्ध १३ उपनिवेशहरूले विद्रोह गर्दै स्वतन्त्र राज्य घोषणा गरे । ‘प्रतिनिधित्व बिना कर होइन’ भन्ने नाराले यो आन्दोलनलाई वैचारिक आधार दियो । फलतः, सन् १७७६ मा स्वतन्त्रताको घोषणा जारी गर्दै संयुक्त राज्य अमेरिका स्थापना भयो, जुन आधुनिक विश्वको पहिलो ठुलो गणतान्त्रिक प्रयोग मानिन्छ जसले ‘जनताको सार्वभौमिकता’को सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारेको थियो ।

फ्रान्सेली क्रान्ति (१७८९–१७९९)

गणतन्त्रको विचारलाई विश्वव्यापी बनाउने सबैभन्दा प्रभावशाली घटना फ्रान्सेली क्रान्ति हो । राजतन्त्र, विशेष गरी लुई सोह्रौँको निरङ्कुश शासन र सामाजिक असमानताविरुद्ध जनताले विद्रोह गरे ।

१७८९ मा बास्तिल जेलको पतनपछि ‘स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व’को नारा स्थापित भयो । १७९२ मा फ्रान्सलाई औपचारिक रूपमा गणतन्त्र घोषणा गरियो । यस क्रान्तिले युरोपभर राजतन्त्रविरुद्ध राजनीतिक चेतना फैलायो ।

हाइटी क्रान्ति (१७९१–१८०४)

त्यसो त हाइटी क्रान्ति (१७९१–१८०४) विश्वको सबैभन्दा ऐतिहासिक र कम चर्चा गरिएको पुरानो गणतान्त्रिक आन्दोलन हो । दासत्वमा परेका अफ्रिकी मूलका मानिसहरूले फ्रान्सेली उपनिवेश शासनविरुद्ध विद्रोह गरे । सन् १८०४ मा हाइटीले स्वतन्त्र गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो र यो पहिलो अश्वेत नेतृत्वमा स्थापित गणतन्त्र बन्यो । यसले दासत्व र उपनिवेशवादविरुद्ध विश्वव्यापी सन्देश दियो ।

युरोपको ‘वसन्त क्रान्ति’ (१८४८)

त्यस्तै, १८४८ को ‘वसन्त क्रान्ति’ युरोपका धेरै देशहरूमा फैलिएको गणतान्त्रिक आन्दोलनहरूको शृङ्खला थियो। फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, अस्ट्रिया र हंगेरीमा जनताले राजतन्त्र र निरङ्कुश शासनविरुद्ध विद्रोह गरे । यद्यपि धेरै आन्दोलन तत्काल सफल भएनन्, यसले युरोपमा संवैधानिक सुधार, नागरिक अधिकार र गणतान्त्रिक विचारलाई भने बलियो बनायो ।

मेक्सिकन क्रान्ति (१९१०–१९२०)

मेक्सिकन क्रान्ति (१९१०–१९२०) लामो समयसम्म चलेको सामाजिक तथा राजनीतिक सङ्घर्ष थियो जसले पोर्फिरियो डियाजको निरङ्कुश शासन अन्त्य गर्‍यो । यस क्रान्तिले भूमि सुधार, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक शासनको मागलाई अगाडि बढायो । अन्ततः आधुनिक मेक्सिको एक गणतन्त्रात्मक राज्यका रूपमा पुनर्गठित भयो ।

१९१७ को रुसी क्रान्ति

१९१७ को रुसी क्रान्तिले जार शासनको अन्त्य गर्‍यो । बोल्सेभिक क्रान्ति पछि सोभियत संघको स्थापना भयो, जसले परम्परागत राजतन्त्रलाई समाप्त गर्‍यो । यद्यपि यो पूर्ण उदार लोकतान्त्रिक गणतन्त्र थिएन, यसले वंशाणुगत राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै नयाँ प्रकारको राज्य संरचना निर्माण गर्‍यो र विश्व राजनीति परिवर्तन गर्‍यो ।

सन् १९११ को चिनियाँ क्रान्ति

सन् १९११ को सिन्हाई क्रान्ति ले चीनको हजारौँ वर्ष पुरानो राजतन्त्र अन्त्य गर्‍यो । सन यात–सेनको नेतृत्वमा गणतन्त्र चीन स्थापना भयो । यसले एसियामा राजतन्त्रविरुद्धको पहिलो ठुलो सफल गणतान्त्रिक परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गर्‍यो ।

भारत स्वतन्त्रता आन्दोलन (१८५७–१९४७)

भारतमा गणतन्त्र स्थापना १९४७ मा भयो । तर यसको आधार लामो औपनिवेशिक विरोधी सङ्घर्ष थियो । ब्रिटिस उपनिवेशविरुद्धको आन्दोलनले अन्ततः भारतलाई स्वतन्त्र बनायो । १९५० मा भारतले संविधान अपनाउँदै गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो, जसले विश्वको सबैभन्दा ठुलो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो ।

नेपालमा गणतन्त्र आन्दोलन (१९९०–२००८)

नेपालमा गणतन्त्रको यात्रा चरणबद्ध रूपमा विकसित भयो । १९९० को जनआन्दोलनले संवैधानिक राजतन्त्र स्थापना गर्‍यो । तर १९९६ मा सुरु भएको माओवादी जनयुद्धले राज्य संरचनामै परिवर्तनको माग उठायो । २००६ को दोस्रो जनआन्दोलन निर्णायक मोड बन्यो, जसले राजतन्त्रको शक्ति अन्त्य गर्‍यो । २००८ मा नेपाल औपचारिक रूपमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषित भयो ।

अरब स्प्रिङ (२०१०–२०१२) आन्दोलन

मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकामा फैलिएको अरब स्प्रिङ (२०१०–२०१२) आन्दोलनले ट्युनिसिया, इजिप्ट, लिबिया लगायतका देशहरूमा निरङ्कुश शासनविरुद्ध विद्रोह गरायो ।

यी सबै आन्दोलन, क्रान्ति र युद्धहरूले एउटै ऐतिहासिक सत्य देखाएका छन् । राजनीतिक शक्ति सधैँ स्थायी रूपमा राजाहरू वा वंशहरूमा सीमित रहँदैन । जनताको चेतना, सङ्घर्ष र बलिदानले राज्य संरचना परिवर्तन गर्न सक्छ । गणतन्त्र केवल संस्थागत व्यवस्था होइन, यो निरन्तर संघर्षको परिणाम हो । अमेरिकी क्रान्तिदेखि नेपालसम्मका आन्दोलनहरूले देखाउँछन् कि गणतन्त्र कुनै अन्तिम अवस्था होइन, बरु जनताको अधिकार, समानता र न्यायका लागि निरन्तर चलिरहने ऐतिहासिक प्रक्रिया हो ।