हिन्दमहासागरीय क्षेत्रमा बढ्दो भारत–चीन तनाव

हिन्दमहासागरीय क्षेत्र आर्थिक र सामरिक हिसाबले अब्बल मानिन्छ । संसारको व्यापारिक जीवनरेखा नै हिन्दमहासागरीय क्षेत्रलाई लिइन्छ । विश्व अर्थतन्त्र ट्रान्स एट्लान्टिक (युरोप र अमेरिका) बाट ट्रान्सप्यासिफिकमा स्थानान्तरित भएको छ । हिन्दमहासागरीय क्षेत्रको विकासको प्रारूपको बारेमा ली क्यापन विश्वविद्यालय सिंगापुरका विश्वविख्यात प्राध्यापक किशोर मेहकुवानीले ‘एसियन मिराकल’ नामक एउटा चहकिलो र गहकिलो पुस्तक प्रकाशित गरेका छन् । उनले हिन्दमहासागरीय क्षेत्रको केन्द्रविन्दुको रूपमा चीन, आसियान र भारतलाई लिएका छन् । यी तीनै क्षेत्र द्रुत गतिले आर्थिक विकासतर्पm उन्मुख रहेका छन् । एक शोध अनुसार सन् २००० ताका यी तीन क्षेत्रहरूमा मध्यमवर्गीय जनसंख्या १५० मिलियन थियो भने सन् २०२० ताका १ दशमलव ५ बिलियनमा परिणत भएको छ । आर्थिक वृद्धिदरको तीव्रतालाई मापन गर्ने हो भने सन् २०३० ताका मध्यमवर्गको संख्या ३ दशमलव ५ बिलियन हुनेछ । विश्व इतिहासमा यस प्रकारका विकासको तीव्रता कहीँ पढ्न पाइँदैन ।

हिन्दमहासागरीय क्षेत्रमा सांस्कृतिकरूपले भारतको प्रभाव चीनभन्दा अधिक रहेको छ । आसियन मुलुकहरूमा भारतीय संस्कृतिको प्रभाव यत्रतत्र र सर्वत्र पाइन्छ । आसियान समिटको कार्यक्रममा रामायण र महाभारतको कार्यक्रमको आयोजना हुनुबाट नै यसको पुष्टि हुन्छ । संसारका क्षेत्रीय संगठनहरूमध्ये आसियान सबभन्दा अब्बल देखिएको छ । दक्षिण एसियामा सार्कको कमजोर प्रभाव हुनु र दक्षिण अमेरिकामा मयाक्सोजस्तो सहयोग संगठनहरूमा प्रभावको कमीले गर्दा संसार यिनै क्षेत्रीय सहयोग संगठनहरू कमजोर देखिएको छ । युरोपेली युनियनबाट ब्रिटेन हट्नु र खाडी सहयोग संगठनमा साउदी अरेबिया र यु.ए.ई.ई.ले कतारको विरोधमा नाकाबन्दी गर्नुजस्ता परिघटनाले क्षेत्रीय सहयोग संगठनको कमजोर समन्वय र द्वन्द्वलाई उद्घाटित गर्दछ । तर आसियानजस्ता सहयोग संगठनले हिन्दमहासागरीय क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । हिन्दमहासागरीय क्षेत्रमा भारत–चीनको बढ्दो तनावले आसियान र हिन्दमहासागरीय क्षेत्रका अन्य मुलुकहरूलाई ध्रुवीकरणको छायामा राखेको छ । वास्तवमा भारत–चीनको बढ्दो तनावले गर्दा आउने शताब्दी एसियाको हुने कि नहुने भन्ने प्रश्न तेस्र्याएको छ ।