युरोप किन बन्यो सबैभन्दा तीव्र गतिमा तातो हुने महादेश ?

काठमाडौं । पश्चिमी युरोपको एउटा ठूलो हिस्सा यतिबेला वसन्त ऋतुमै उच्च तापक्रमको चपेटामा छ । उत्तरमा बेलायत र आयरल्यान्डदेखि जर्मनी र फ्रान्स तथा दक्षिणमा स्पेन र इटालीसम्मको तापमान यो मौसमको औसतभन्दा निकै माथि पुगेको छ ।

वसन्त ऋतुमै देखिएको यो गर्मीको मुख्य कारण ‘हिट डोम’ हो । उत्तरी अफ्रिकाबाट आएको उच्च वायुमण्डलीय चापको यो प्रणाली निकै शक्तिशाली छ । यो प्रणाली विस्तारै अघि बढिरहेको छ ।

जसरी उम्लिरहेको पानीको भाँडोमा बिर्को लगाइन्छ, त्यसरी नै यसले युरोपमाथि तातो हावालाई थुनेर राख्ने काम गरिरहेको छ । युरोपेली संघको कपरनिकस जलवायु परिवर्तन सेवाका अनुसार विगत २५ वर्षमा युरोपमा यस्ता मौसमी प्रणालीहरू सामान्य बन्दै गएका छन् भने बारम्बार लु चल्न थालेको छ ।

इम्पेरियल कलेज लन्डनकी जलवायु विज्ञान प्राध्यापक फ्रिडेरिक ओटोले भनिन्, “यस स्तरको तापमान पहिले चर्को गर्मीको उच्च बिन्दुमा पनि विरलै देखिन्थ्यो । यसपालिको रेकर्ड तोड्ने तापमानले स्पष्ट रूपमा जलवायु परिवर्तनको असर देखाइरहेको छ ।”

दोब्बर गतिमा तातो हुँदै युरोप

जीवाश्म इन्धनको उत्सर्जनबाट सिर्जित ग्रीनहाउस प्रभावले यसपटकको कीर्तिमानी गर्मीलाई कति धेरै बढायोे भन्ने बताउन अहिल्यै हतार हुन्छ । तर, सन् २००३ यता युरोपमा आएका आधा दर्जनभन्दा बढी ‘हिट वेभ’का घटनामा गरिएका अध्ययनले अर्कै तथ्य देखाउँछन् ।

बेलायतको संस्था ‘वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसन’का मौसमविद् तथा संस्थाकी सह–संस्थापक ओटोका अनुसार मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनकै कारण मौसमको यस्तो खतरनाक रूप अहिले धेरै देखिन थालेको छ ।

अप्रिलमा सार्वजनिक भएको ‘युरोपियन स्टेट अफ द क्लाइमेट’ को ताजा प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा युरोपको कम्तीमा ९५ प्रतिशत हिस्सामा औसतभन्दा बढी वार्षिक तापमान रेकर्ड गरिएको थियो । यति धेरै गर्मी थियो कि आर्कटिक सर्कलजस्ता चिसा ठाउँहरूमा पनि तापमान ३० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुगेको थियो । यसबाहेक, समुद्रको सतहको तापमान पनि इतिहासकै सबैभन्दा तातो भएको थियो ।

यो प्रतिवेदन तयार पार्ने निकायहरूमध्येको एक ‘युरोपियन सेन्टर फर मिडियम–रेन्ज वेदर फोरकास्ट’का प्रमुख फ्लोरियान पेपेनबर्जरले भने, “युरोप विश्वको सबैभन्दा तीव्र गतिमा तातो हुने महादेश हो । यसको खराब असर अहिल्यैदेखि निकै खतरनाक रूपमा देखिन थालेको छ ।”

युरोप बाँकी विश्वको तुलनामा दोब्बर गतिमा तातिरहेको छ । १९औँ शताब्दीको अन्त्यको पूर्वऔद्योगिक स्तरको तुलनामा आज युरोपको औसत तापमान २.५ डिग्री सेल्सियससम्म बढिसकेको छ । जबकि, पूरा विश्वको कुरा गर्दा विशेषज्ञहरूले वैश्विक औसत वृद्धि १.४ डिग्री सेल्सियस मात्र रहेको बताएका छन् ।

किन बढिरहेको छ यति धेरै गर्मी ?

युरोपमा यति तीव्र गतिमा गर्मी बढ्नुको एउटा कारण यसको भौगोलिक अवस्थिति पनि हो । वास्तवमा युरोप सिधै उत्तरी ध्रुवसँग जोडिएको छ । र, आर्कटिक विश्वको यस्तो क्षेत्र हो, जुन पहिलेभन्दा कैयौँ गुणा तीव्र गतिमा तात्तिरहेको छ ।

ईयूको कपरनिकस जलवायु परिवर्तन सेवाको तथ्यांकअनुसार उत्तरी ध्रुव वरपरको औसत तापमान पहिले नै ३.३ डिग्री सेल्सियसभन्दा धेरैले बढिसकेको छ । यसको एउटा कारण के हो भने आर्कटिक महासागरको पानी गाढा हुने र हिउँ नहुने भएकाले यसले हिउँको तुलनामा सूर्यको प्रकाश बढी सोस्छ । जबकि, हिउँले सूर्यका किरणलाई परावर्तित गरेर फिर्ता पठाइदिन्छ ।

यो पूरै प्रक्रियालाई ‘अल्बेडो इफेक्ट’ भनिन्छ । ‘अल्बेडो इफेक्ट’ यतिबेला युरोपका विभिन्न क्षेत्रमा पनि भइरहेको छ । युरोपका ती क्षेत्र, जहाँ पहिले वर्षैभरि वा गर्मीको अन्त्यसम्म हिउँ जमेर रहन्थ्यो, जस्तै आल्प्सका उच्च हिमाली क्षेत्र । त्यहाँ अहिले हिउँ तीव्र रूपमा हराउँदै गएको छ । हिउँ हटेपछिको गाढा रङको जमिनले सूर्यको तापलाई अन्तरिक्षमा फिर्ता पठाउन सक्दैन, बरु आफैँ सोस्छ । त्यसैले त्यहाँ गर्मी अझ तीव्र गतिमा बढ्न थालेको छ ।

बदलिँदो हावाले मौसमको ढाँचामा परिवर्तन

वैज्ञानिकहरूले युरोपमा बढ्दो गर्मीको सम्बन्ध ‘जेट स्ट्रिम’को बदलिँदो रूपसँग पनि जोडेका छन् । जेट स्ट्रिम आकाशमा निकै उचाइमा बहने हावाको एउटा तीव्र धार हो, जुन पश्चिमबाट युरोपतर्फ बग्छ ।

पहिले यी हावाहरू निकै शान्त र स्थिर हुन्थे, तर जलवायु परिवर्तनले यसमा पनि ठूलो फेरबदल ल्याएको छ । पहिले स्थिर रहने यी हावाहरू अहिले जलवायु परिवर्तनका कारण अवरुद्ध हुन थालेका छन् । यसले लामो समयसम्म टिकिरहने चरम मौसमी स्वरूपहरू बन्न थालेका छन्, जस्तै कयौँ दिनसम्म लगातार धेरै गर्मी हुनु ।

जर्मनीको ‘पट्सड्याम इन्स्टिच्युट फर क्लाइमेट इम्प्याक्ट रिसर्च’की पूर्वपोस्टडक्टोरल अनुसन्धानकर्ता एफी राउसीको नेतृत्वमा सन् २०२२ मा एउटा अध्ययन गरिएको थियो । त्यसमा आकाशको यो तीव्र हावा दुई भाग वा शाखामा बाँडिने समय अहिले निकै बढेको पाइएको थियो । यसको परिणामस्वरूप पूरा युरोप र विशेषगरी पश्चिमी क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी हुने दिनहरूको संख्या निकै बढेको छ ।

“यो क्षेत्र त्यस्तो ठाउँमा पर्छ, जहाँ उत्तर एट्लान्टिकबाट युरोपतर्फ आउने आँधीमय मौसमको मार्ग समाप्त हुन्छ । सामान्यतया यहाँको मौसम एट्लान्टिक महासागरले तय गर्छ, त्यसैले यसको प्रभाव शीतलता दिने खालको हुन्छ,” त्यसबेला दिइएको एउटा वक्तव्यमा राउसीले भनेकी थिइन् । तर, जब जेट स्ट्रिम दुई भागमा बाँडिन्छ, तब यी चिसा हावाहरू उत्तरतर्फ मोडिन्छन् । यही कारणले पश्चिमी युरोपमा लगातार उच्च तापक्रम कायम रहने उनको भनाइ छ ।

सफा हावाले बढ्दै छ पृथ्वीको तापमान

आश्चर्यको कुरा के छ भने वातावरणको अर्को एउटा समस्यालाई कम गर्ने प्रयासले युरोपमा गर्मी बढाउन मद्दत पुर्‍याएको छ ।

२०२५ को ‘युरोपियन स्टेट अफ द क्लाइमेट’ प्रतिवेदनमा सन् १९८० को दशकदेखि वायुको गुणस्तर सुधार गर्न लागु गरिएका कडा नियमहरूका कारण वायु प्रदूषण त कम भएको छ । तर, तिनै नियमहरूले तापमान वृद्धि हुनमा पनि योगदान पुर्‍याइरहेको उल्लेख छ ।

सफा हावासम्बन्धी नियम लागु हुनुअघि गाडीको धुवाँ र कारखानाका चिम्नीहरूबाट निस्कने निकै मसिना सल्फेट र नाइट्रेटका कणहरूले सूर्यको प्रकाशलाई परावर्तित गरेर फिर्ता पठाइदिने गर्थे । यसले युरोपलाई केही हदसम्म शीतलता मिल्थ्यो र ग्रीनहाउस ग्यासको वृद्धिका कारण हुने तापको असरलाई पनि केही हदसम्म कम गथ्र्यो ।

विश्वलाई अझ बढी तातो हुनबाट जोगाउन कति आवश्यक छ भन्ने संयुक्त राष्ट्रसंघको ‘विश्व मौसम विज्ञान संगठन’ र बेलायतको ‘मेट अफिस’द्वारा बिहीबार सार्वजनिक गरिएको एउटा नयाँ प्रतिवेदनमा पनि जोड दिएको छ । यस अध्ययनले आगामी पाँच वर्षमा विश्वको औसत तापमान ऐतिहासिक उच्चस्तरनजिक पुग्न सक्ने अनुमान गरेको छ ।

प्रतिवेदनअनुसार सन् २०३१ अगावै विश्वले इतिहासकै सबैभन्दा तातो वर्ष देख्ने सम्भावना छ । संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले यसै महिनाको सुरुमा भनेका थिए, “हामीले के गर्नुपर्छ, त्यो बिल्कुल स्पष्ट छ ।”

उनले तापमान वृद्धिलाई कम गर्ने प्रयासहरूका लागि आह्वान गर्दै भने, “सबैका लागि सुरक्षित, न्यायपूर्ण र उत्तम भविष्य निर्माण गर्न अब तत्काल कदम चाल्न आवश्यक छ ।”

हालै संयुक्त राष्ट्रसंघले जीवाश्म इन्धनको प्रयोगलाई कम गर्दै अन्त्य गर्ने तथा ‘तीव्र, निष्पक्ष र न्यायसंगत परिवर्तन’लाई समर्थन जारी राख्ने पक्षमा मतदान गरेको थियो ।

सन् २००० यता नवीकरणीय ऊर्जाको तीव्र विस्तारले मौसम बिग्रने गतिलाई केही सुस्त बनाएको छ, जसका कारण हामी ग्लोबल वार्मिङको सबैभन्दा भयानक र डरलाग्दो चरणमा पुग्नबाट जोगिएका छौँ । डीडब्ल्यू

#युरोप

#तातो हुने