सौन्दर्यको नयाँ दृष्टि

साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, समाजलाई हेर्ने दृष्टि पनि हो। त्यसैले साहित्यमा कसको जीवन लेखिन्छ, कसको पीडा अभिव्यक्त हुन्छ, कसको इतिहास सम्झिइन्छ र कसको कस्तो कर्मलाई सौन्दर्यका रूपमा स्वीकार गरिन्छ भन्ने आफैँमा राजनीतिक हो। नेपाली साहित्यको इतिहासमा दलित जीवन, जातीय विभेद र सामाजिक अन्यायका विषयले प्रवेश पाए पनि लामो समयसम्म दलित समुदाय स्वयम् आफ्नो जीवनको कथाकार बन्ने अवसरबाट वञ्चित रह्यो। दलित जीवन लेखियो, तर दलितकै आवाज, अनुभव र दृष्टिकोणबाट कति लेखियो ? यही प्रश्नले दलित साहित्यको अवधारणा र दलित सौन्दर्यशास्त्रको बहसलाई नयाँ उचाइतिर लगेको छ।

२००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि नेपाली साहित्यमा दलित समुदायका जीवन, पीडा, विभेद र मुक्तिका प्रश्न क्रमशः प्रवेश गर्न थाले। त्यसबेला दलित लेखकहरूको सङ्ख्या अत्यन्त न्यून थियो। फलस्वरूप प्रारम्भिक चरणमा गैरदलित साहित्यकारहरूले दलित जीवन र जातीय विभेदका विषयलाई साहित्यमा स्थान दिए। यसले नेपाली साहित्यमा उपेक्षित समुदायका अनुभव र सामाजिक यथार्थबारे बहसको ढोका खोल्यो। तर दलित जीवनलाई बाहिरबाट चित्रण गर्नु र त्यस जीवनलाई भोगेको मानिसले आफ्नै चेतना, अनुभूति र दृष्टिकोणबाट अभिव्यक्त गर्नु एउटै कुरा होइन।