कुकुर तिहार : पशुप्रतिको सम्मानको अनुपम सांस्कृतिक अभ्यास कि कर्मकाण्ड?

कुकुर तिहार नेपाली समाजको एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो। यस दिन कुकुरलाई फूलमाला लगाइन्छ, निधारमा टीका लगाइन्छ र मिठो खानेकुरा दिएर सम्मान गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा कुकुरलाई यमराजको दूत, भैरवको वाहन तथा सुरक्षाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। तर यस पर्वको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यसले मानव र कुकुरबीच हजारौँ वर्षदेखि विकसित हुँदै आएको सहअस्तित्व, विश्वास, सहकार्य र भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि स्मरण गराउँछ।

कुकुरलाई सम्मान गर्ने परम्परा नेपालमा मात्र पाइन्छ भन्ने दाबी भने ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय प्रमाणका आधारमा सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ। विश्वका विभिन्न समाजमा कुकुरप्रति सम्मान, धार्मिक आशीर्वाद, समाधिस्थल निर्माण र भावनात्मक सम्बन्धका परम्परा पाइन्छन्। तथापि वर्षमा एक दिनलाई नै कुकुरको सम्मानका लागि समर्पित गरी सार्वजनिक रूपमा फूलमाला, टीका र पूजा गर्ने कुकुर तिहारको स्वरूप अत्यन्त विशिष्ट छ। यसको मौलिकता अरू संस्कृतिमा कुकुरलाई सम्मान गरिँदैन भन्ने कुरामा होइन, सम्मानलाई सामूहिक पर्वका रूपमा अभिव्यक्त गर्ने नेपाली अभ्यासमा निहित छ।