छिल्लीकोट दरबार क्षेत्रमा उत्खनन् नहुँदा संरक्षण चुनौती

तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाभित्र दुई वटा ऐतिहासिक दरबार क्षेत्र रहेका छन्। तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–११ मा अवस्थित दंगीशरण राजाको ऐतिहासिक सुकौराकोट दरबार क्षेत्र र वडा नं. १९ मा रहेको छिल्लीकोटस्थित चल्ल वंशीय राजाको दरबार क्षेत्र प्रमुख हुन्। सुकौराकोट दरबार क्षेत्रमा पुरातत्व विभागद्वारा उत्खनन् कार्य सम्पन्न भइसकेको भए पनि छिल्लीकोट दरबार क्षेत्रमा भने उत्खनन् कार्य हुन बाँकी छ।

छिल्लीकोट कालिका मालिका मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष परवीर पुनका अनुसार दरबार क्षेत्रभित्र खन्ने क्रममा इँटा तथा झिङ्गटी फेला परेका छन्। दरबार क्षेत्रको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे विस्तृत जानकारीका लागि पुरातत्व विभागसँग पटक–पटक उत्खनन्को माग गरिएको उहाँले बताउनुभयो। उहाँले गढी संरक्षणका लागि नेपाली सेनाले समेत चासो देखाएको जानकारी दिनुभयो।

तीनै तहका सरकारको सहयोगमा हाल दरबार क्षेत्रमा तारबार तथा पर्खाल निर्माण गरी संरक्षणको काम भइरहेको उहाँको भनाइ छ। अध्यक्ष पुनका अनुसार समितिले नै दरबार क्षेत्रको जगको अवस्थाबारे अध्ययन गर्ने र महत्त्वपूर्ण संरचनामा थप पूर्वाधार निर्माण नगर्ने निर्णय गरेको छ।

तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका नगरप्रमुख टीकाराम खड्काले पनि पुरातत्व विभागलाई छिल्लीकोट दरबार क्षेत्रमा उत्खनन्का लागि आग्रह गरिएको बताउनुभयो।

त्यसैगरी, तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–१९ का वडाध्यक्ष प्रेमनाथ योगीले दरबार क्षेत्रको सुरक्षाका लागि अस्थायी प्रहरी पोष्ट स्थापना गरी वडा कार्यालयको समन्वयमा व्यवस्थापनको काम भइरहेको जानकारी दिनुभयो। उहाँका अनुसार छिल्लीकोट दरबार क्षेत्रको उत्खनन् भएपछि मात्र थप विकास निर्माणका काम अघि बढाउन सकिनेछ।

छिल्लीकोटमा हाल राजाको अवशेषका रूपमा एउटा तोप मात्र रहेको छ। छिल्लीकोट दरबार क्षेत्रका विषयमा अध्ययन गर्दै आएका प्राध्यापक श्रीधर शर्मा मजगैयाका अनुसार पन्ध्रौँ शताब्दीमा दाङका थारु राजा दंगीशरणलाई जुम्लाका राजाले पराजित गरी छिल्लीकोटलाई राजकीय केन्द्रका रूपमा विकास गरेका थिए।

उहाँका अनुसार त्यहाँ अझै पनि राजा–रानी बस्ने ढुंगामा कुँदिएका कुर्सी, रानी पधेरो, उत्तरतर्फ टुँडिखेल, दक्षिणतर्फ असन र इन्द्रचोकका अवशेषहरू रहेका छन्। उत्खनन् भएमा मात्र थप ऐतिहासिक तथ्य उजागर हुन सक्ने उहाँको भनाइ छ।

छिल्लीकोटमा मेघनाथ शाह, वीरभद्र शाह, शिव शाही, भवन्त शाह, डिल्लीबहादुर शाह, ऐन्द्रबहादुर शाह, विश्वनाथ शाहलगायत १२ जना राजाले शासन गरेको इतिहास रहेको उल्लेख गरिएको छ।