शिक्षा : विगत, वर्तमान र भविष्य

शिक्षा मानव विकासको सुरुआतदेखि नै कुनै न कुनै रूपमा रहेको पाइन्छ । जुन समयमा विद्यालय तथा विश्वविद्यालय थिएनन्, त्यो समयमा पनि समाजमा अनौपचारिक शिक्षा थियो । घर, परिवार र समाजबाट मानिसले शिक्षा आर्जन गर्ने गर्थे । प्राचीन समयमा शिक्षाको मोडेल शारीरिक तथा व्यावहारिक अवस्थाको आधारमा निर्धारण गरिन्थ्यो । बुबाले छोरालाई पुरुषले दैनिक जीवनमा गर्नुपर्ने काम र आमाले छारीलाई महिलाले गर्नुपर्ने काम, आचार, विचार, व्यवहार सिकाउने गरिन्थ्यो । अथवा समाजमा अग्रजहरूले नयाँ पुस्तालाई ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रियासँग शिक्षा आर्जन गर्ने प्रचलन थियो । त्यसैले घरपरिवारलाई मानिसको पहिलो पाठशाला भनिन्छ ।

समयको परिवर्तनसँगै शिक्षा आर्जनको माध्यम घर, परिवारमा मात्र सीमित रहेन । शिक्षा ऋषिकुल, देवकुल, राजकुल, पितृकुल, गुरुकुल, मठ, मन्दिर, शिवालय, देवालय, गुम्बा, चैत्य हुँदै विद्यालय शिक्षामा परिवर्तन भएको छ । शिक्षा आर्जनको क्षेत्र र विषयवस्तुको चयन भने समयको आवश्यकताअनुरूप तय गरेको पाइन्छ । समाजमा जुन समयमा जस्तो प्रकारको ज्ञानको आवश्यकता प¥यो तदअनुरूपको शिक्षा पढाइन्थ्यो । सिकाइन्थ्यो । यसरी शिक्षाको र समाज एकअर्काका परिपूरकको रूपमा रहेको पाइन्छ ।