बढ्दो अनौपचारिक अर्थतन्त्र

कुनै पनि मुलुकको अर्थतन्त्रको आकार तथा आर्थिक अवस्थाको मूल्यांकन गर्दा सो मुलुकभित्र सञ्चालित औपचारिक आर्थिक गतिविधिहरूलाई मात्र समावेश गर्ने प्रचलन छ । यस्ता आर्थिक क्रियाकलापहरू कानुनी दायरामा समेटिनुका साथै व्यवस्थित अभिलेखसमेत राखिने भएकाले मुलुकको अर्थतन्त्रको अवस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्ने गर्छन् । औपचारिकबाहेक धेरै यस्ता आर्थिक क्रियाकालापहरू पनि हुन्छन्, जसको कुनै आधिकारिक गणना गरिँदैन तथा यसलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत समावेश गरिँदैन । यस्ता आर्थिक क्रियाकलापहरू अनौपचारिक हुन्छन् र यिनीहरूले निर्माण गरेको अर्थतन्त्रलाई अनौपचारिक अर्थतन्त्रले चिनिन्छ । यी क्रियाकलाप अनौपचारिक हुनुका पछाडि विभिन्न कारण हुनसक्छन् ।

कतिपय यस्ता क्रियाकलापहरू गैरकानुनी हुनसक्छन् । कतिपय सम्बन्धित निकायमा दर्ता नभई सञ्चालित व्यवसाय वा कारोबार, करछली वा अन्य यस्तै अवैधानिक रूपले आय आर्जन गरिरहेका हुनसक्छन् । यस किसिमको अर्थतन्त्रबाट राज्यले प्रत्यक्ष लाभ लिन सकिरहेको हुँदैन । यसैगरी, यस्ता गतिविधिहरू राज्यको निगरानीबाट टाढा रहने हुँदा मुलुकभित्र अवैध क्रियाकलापहरू मौलाउने सम्भावना बढ्दै जान्छ । यस्तो अनौपचारिक अर्थतन्त्रको आकार बढ्दै गएको खण्डमा मुलुकले विभिन्न आर्थिक तथा सामाजिक समस्याहरूको सामना गर्नुपर्ने हुनसक्छ ।