आयुर्वेदमा मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्व

आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति अनुसार शारीरिक, मानसिक, इन्द्रियजन्य र आध्यात्मिक स्वास्थ्य गरी स्वास्थ्यलाई चार आयाममा बुझ्ने गरिन्छ। यसमध्ये मानसिक स्वास्थ्य असाध्यै महत्त्वपूर्ण पाटो मानिन्छ।आयुर्वेदले स्वास्थ्यलाई केवल रोगको अनुपस्थिति मात्र नमानी शरीर, मन, इन्द्रिय र आत्माको सन्तुलित अवस्थालाई पूर्ण स्वास्थ्य मानेको छ। "समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः। प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते॥(सुश्रुत संहिता)" अर्थात्, जसको शारीरिक दोष (वात, पित्त, कफ), अग्नि, धातु र मलक्रिया सन्तुलनमा हुन्छन् एवम् आत्मा, इन्द्रिय तथा मन प्रसन्न हुन्छन्, उही व्यक्ति नै वास्तवमा 'स्वस्थ' हो।आयुर्वेद अनुसार मन र शरीर एक-अर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। मानसिक असन्तुलन (तनाव, क्रोध, चिन्ता, लोभ) ले शारीरिक दोषहरूलाई कुपित गराएर शारीरिक व्याधि (जस्तै: अम्लपित्त, उच्च रक्तचाप, अनिद्रा) उत्पन्न गराउँछ। मानसिक स्वास्थ्य मनका तीन गुणहरू—सत्त्व (शुद्धता र सन्तुलन), रजस् (चञ्चलता र क्रियाशीलता), र तमस् (अज्ञानता र आलस्य) मा आधारित हुन्छ। रजस् र तमस् लाई 'मानसिक दोष' मानिन्छ, जसले मनमा विकृति ल्याउँछन्। आयुर्वेद अनुसार अधिकांश रोगको मूल कारण 'प्रज्ञापराध' हो, अर्थात् सही र गलतको ज्ञान हुँदाहुँदै पनि मन र बुद्धि नियन्त्रणमा राख्न नसकेर गलत निर्णय वा आचरण गर्नु हो। मानसिक स्वास्थ्य सुदृढ राख्नका लागि सत्त्वावजय चिकित्सा, आचार रसायन, मेध्य रसायन, दिनचर्या र योग/ध्यानलाई प्रमुख मानिएको छ ।

व्यक्तिगत, पारिवारिक, पेशागत, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, आपसी सम्बन्ध लगायत विभिन्न कारणले मानिसको मानसिक स्वास्थ्य कमजोर हुन पुग्दछ। मानसिक रुपमा कमजोर भएको व्यक्तिले व्यक्तिगत रुपमा आफ्नो शरीरलाई, परिवारलाई, समाजलाई कतै न कतै जानेर अथवा नजानेर हानि नोक्सानी पुर्याइरहेको हुन्छ। आयुर्वेदको आधारभूत ग्रन्थहरुमा आयुलाई मुख्यतया चार प्रकारको मानीएको छ: सुखायु, दुखायु, हितायु, अहितायु । यसलाई सरल भाषामा व्यक्तिगत स्वास्थ्य र सामाजीक स्वास्थ्यको रुपमा बुझ्न सकीन्छ । शारीरिक र मानसिक रूपमा निरोगी, तनावमुक्त, तथा आत्मसन्तुष्ट भई बाँचिने जीवन 'सुखायु' हो।पारिवारिक, आर्थिक, पेशागत वा प्राकृतिक कारणले मानसिक रूपमा कमजोर वा विक्षिप्त बनेको व्यक्तिले आफ्नै शरीरलाई हानि पुर्‍याउने (जस्तै: कुलतमा फस्नु, आत्म-हानि गर्नु, डिप्रेसन वा अनिद्राको शिकार हुनु) अवस्था 'दुखायु' हो।सुखायु र दुखायु व्यक्तिगत स्वास्थ्य सँग सम्बन्धित छ। समाजको भलो गर्ने, अरूको अधिकार र भावनाको आदर गर्ने, र समाजमा सकारात्मक योगदान दिने व्यक्तिको जीवन 'हित आयु' हो । व्यक्तिको मानसिक असन्तुलन, क्रोध, ईर्ष्या वा सामाजिक विचलनका कारण समाज, परिवार र अन्य व्यक्तिहरूलाई जानेर वा नजानेर अहित/हानि पुर्‍याउनुलाई 'अहित आयु' मानिन्छ । हितायु र अहितायु सामाजीक स्वास्थ्य सँग सम्बन्धित छ।विस्तारमा भन्नु पर्दा दुखी व्यक्तीले आफुले जीवनमा दुख भोग्न सक्छ तर समाजलाई हानी पुर्याउँदैन । तर अहीतायु भएको व्यक्तीले परीवार समाज राष्ट्रलाई समेत हानी गर्न सक्छ ।