संस्कृति: मनोवैज्ञानिक संरचना !

धर्म विषयमा संस्कृत उक्ति प्रसिद्ध छ, ‘धर्मो रक्षति रक्षितः ।’ यसको अर्थ हो, ‘रक्षा गरिएको धर्मले रक्षा गर्छ ।’ यसरी रक्षा गरिएको वातावरणले ‘रक्षा’ गर्छ । रक्षा गरिएको समाजले ‘रक्षा’ गर्छ । रक्षा गरिएको राजनीतिले ‘रक्षा’ गर्छ आदि । रक्षा गर्नुको तात्पर्य जोगाउनु, क्षति हुन नदिनु हो । समाज, धर्म, राजनीति, संस्कृति सबै मानिसद्वारा बनाएको हो । आज संस्कृति विषयमा संक्षिप्त विमर्श गरौं । संस्कृति बुझ्न यसको विलोम शब्द बुझ्न आवश्यक देखिन्छ । ‘संस्कृति’को विलोम शब्द ‘विकृति’ हो । यसबाट स्पष्ट हुन्छ, विकृतिबाट जोगिन संस्कृति जोगिनुपर्छ, जोगाइनुपर्छ । सारमा विकृतिबाट जोगिँदा नै संस्कृति जोगिन्छ । सामान्यतः यसरी बुझ्न सकिन्छ ।

संस्कृति बहुआयामिक विषय हो । यस शब्दले मानिसका आचार, विचार, चिन्तन, खानपान, पहिरन, पूजाआजा, गीतसंगीत, नृत्य, अभिनयद्वारा अभिव्यक्त हुने गर्छ । नेपाल भौगोलिक, भाषिक, जातीय बहुलता भएको देश हो । यसैकारण नेपाली समाज बहुसांस्कृतिक छ । यस बहुलतालाई हाम्रो देशको संविधानमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ । ‘बहुल जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति छन् विशाल…’ पंक्ति राष्ट्रगानमा समेटिएको छ । यी संस्कृति र सांस्कृतिक विशेषता हाम्रा साझा निधि हुन् । यिनको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नु हाम्रो दायिŒव हो ।