यस्ता छन्, नेपालमा उच्च शिक्षाका चुनौती

नेपालको उच्च शिक्षा प्रणाली अन्य देशको तुलनामा अपेक्षाकृत नयाँ भएता पनि यसले राष्ट्रिय, बौद्धिक, सामाजिक रआर्थिक विकासमा केन्द्रीय भूमिका खेलेको छ । २०१६ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनासँगै सुरु भएको यो क्षेत्र विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (सन् २०२४) को प्रतिवेदनअनुसार हाल १२ केन्द्रीय विश्वविद्यालय, ५ प्रदेश विश्वविद्यालय र सयौं सामुदायिक तथा निजी कलेजसम्म फैलिएको छ । तर, यसको संख्यात्मक वृद्धिले गुणस्तर, अनुसन्धान, पूर्वाधार र राजनीतिक हस्तक्षेपजस्ता गहन समस्या लुकाएको छ । यी चुनौतीले नेपाललाई दक्ष जनशक्ति निर्माण, नवप्रवर्तन र विश्व प्रतिस्पर्धामा पछि पारिरहेका छन् ।

राणा शासनको पतन र लोकतान्त्रिक आन्दोलनपछि नेपालको शिक्षा प्रणालीमा ऐतिहासिक सुधारको सुरुवात भयो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनाले नेपालमा उच्च शिक्षाको क्रान्ति ग¥यो, जसले विविध विषयगत क्षेत्र अध्ययनका लागि संस्थागत आधार निर्माण ग¥यो (त्रिवि, २०२१) । राष्ट्रिय योजना आयोग, २०३२ का अनुसार पञ्चायत शासनकालमा २०२८ सालमा लागू राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजनाले ‘एकीकृत शिक्षा’को अवधारणा प्रस्तुत गरी शिक्षालाई नेपाली भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय एकतासँग जोड्न खोज्यो भने २०४६ सालमा बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापनपछि नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा निजी संस्था उदय र नीतिगत सुधारले ठूलो परिवर्तन ल्यायो ।