गौतम बुद्ध : एक महामानव

विक्रम संवत् २०८० साल वैशाख पूर्णिमा गौतम बुद्धको २५६७औं जन्म जयन्तीको दिन हो । २०८० साल वैशाख २२ गते गौतम बुद्धको जन्मजयन्ती हो । गौतम बुद्धको जन्मथलो लुम्बिनी नेपालको मध्यदक्षिणको तराईमा पर्छ । वैशाख पूर्णिमाको दिन गौतम बुद्धको जन्म भएको थियो । उनी जन्मेको सातौं दिनमा आमा मायादेवीको मृत्यु भएपछि कान्छी आमा प्रजापती गौतमीले उनको लालनपालन गरेकी थिएनन् । १६ वर्षको उमेरमा गौतमको विवाह सुप्रबुद्धकी छोरी यशोधरासँग भयो र २८ वर्षको उमेरमा उनको छोरा राहुलको जन्म भयो । वैशाख पूर्णिमा गौतम बुद्धको जन्म हुनु, त्यही तिथि वैशाख पूर्णिमाका दिन गौतमले बोधिसत्व प्राप्त गर्नुु र त्यही वैशाख पूर्णिमाको दिनमा ८० वर्षको उमेरमा भिक्षु आनन्द तथा अन्य भक्तजनसँग वार्तालाभ गर्दागर्दै कुशीनगरमा उनको स्वर्गारोहण हुनु यो एक असाधारण दैविक घटना हो । सिद्धार्थ गौतमले ३५ वर्षको उमेरमा वैराग्य भएर श्रीमती, छोरा, परिवार, दरबार, राजपाठ छोडेर ज्ञानको खोजीमा लागे । धेरैदिनको ज्ञानको खोजीपछि गौतम बुद्धले बोधिवृक्षमा तपस्या गरेर उनले बुद्धत्व प्राप्त गरे । सम्पूर्ण खराबीबाट मुक्त रहनु, मनलाई स्वस्त राख्नु, जे राम्रो लाग्छ त्यो गर्नु भन्ने विचारमा आधारित भएर सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्म, सम्यक् जीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधि आदि उपदेशहरू गौतम बुद्धमा सिद्धि वाणीहरू हुन् । उपदेशलाई ठीकसँग प्रयोग गर्न अभिप्रेरित गराउन गौतम बुद्धले आफ्ना भक्त बौद्ध भिक्षुलाई संसारमा धर्म प्रचार गर्न धर्मदूतका रूपमा पठाउने चलन चलाए ।

बुद्धले बताएका उपदेशलाई लिखितरूपमा उतारिएको थिएन । बुद्धको शेषपछि उनका अनुयायीले बौद्ध सम्मेलन गरेर त्यसपछि बौद्ध उपदेशको संग्रह गरे । पहिला, दोस्रो र तेस्रोपटक गरिएको सम्मेलनबाट तयार भएको ग्रथलाई ‘त्रिपिटक’ भनिन्छ । यही त्रिपिटकका आधारमा बुद्धधर्मको आधार ग्रन्थ तयार भयो । त्रिपिटकका तीनवटा नाम भए सुत्त पिटक, विनय पिटक, र अभिधम्म पिटक भए । बुद्धका उपदेश ‘धम्मपद’मा संग्रहीत छन् । धम्मपद बुद्धका उपदेशका प्रसिद्ध संग्रह मानिन्छ । सम्यक्् व्यायामअन्तर्गत विपश्यना ध्यान गौतम बुद्धद्वारा देशित चित्त विशोधन विधि हो । यसलाई बुद्ध योग भने पनि हुन्छ । गौतम बुद्ध बाँचिरहेको अवस्थामा बुद्ध धर्म’bout कुनै विवाद उठेको थिएन । बुद्धको अर्थ हो ज्ञान प्राप्त गरेको व्यक्ति हो । संसारिक दुःखबाट स्वतन्त्र बनेर गौतम बुद्धले बोधिसत्व प्राप्त गरिसकेपछि गौतम बुद्धको ज्ञानद्वारा प्रभावित भएका बौद्ध संघका मानिसले आ–आफ्नै पाराले बुद्धका उपदेशलाई अर्थ लगाउन थाले । यसले गर्दा बौद्धधर्म अपरम्पार भवसागर जस्तो लाग्छ ।