सहरीकरण: समस्या कि विकास !

सहरीकरण शब्दको उत्पत्ति ल्याटिन शब्द ग्चदबलबक बाट भएको हो । सहरीकरणले त्यस प्रक्रियालाई संकेत गर्छ, जसको माध्यमबाट सहर निर्माण हुन्छ । यसअतिरिक्त सहरीकरणको अर्थ मानिसद्वारा सहरी सभ्यता स्वीकार गर्नु हो । लगभग हरेक देशमा गाउँबाट सहरतिर जनसंख्याको बसाइँसराई हुन्छ । ‘सहर’ शब्दले भूमि उपयोग, सेवा प्रावधान, स्थानीय अधिकार, भवन र सडकका विभिन्न रूप देखाउँछ । सहरी क्षेत्रले घनत्व, आकार, अवस्था र यसको प्रयोग गर्ने तरिका देर्शाउँछ । सहरीकरणमा परिवर्तन ल्याउने तत्व भन्नाले सामाजिक, आर्थिक, प्राविधिक तथा भौतिक पक्षलाई समेत लिने गरिन्छ । प्राविधिक शक्तिले प्रारम्भिक सहरी क्षेत्रमा परिवर्तन ल्याउने काम गरेको हुन्छ । सुधारिएको प्रविधिसँगै सहरी जीवनलाई पनि क्रान्तिकारी तुल्याउँदै लगिएको हुन्छ । सहरमा प्रविधिकै कारण यातायात सुविधाले काम गर्न मानिस धेरै किलोमिटर टाढासम्म जानसक्ने वातावरण भएको हुन्छ । ’cause प्रविधिले दूरी छोटो तुल्याउन मद्दत गरेको हुन्छ । सुन्दरता, स्वास्थ्य र भौतिक सुविधा सहरी योजनाका धेरै महत्वपूर्ण तत्व हुन् । सहरका भौतिक साधन भवन, सडक र भूमि हुन् । भौतिक साधनलाई सामाजिक, आर्थिक र प्राविधिक तत्वबाट पन्छिने कुरामा हेर्न सकिने छैन । प्राविधिक, आर्थिक, सामाजिक र भौतिक तत्व सहरीकरणका प्रक्रिया परिवर्तन ल्याउने महत्वपूर्ण साधन हुन् । प्राविधिक तत्वले सहरी क्षेत्रका उत्पत्तिका लागि एउटा आधारलाई प्रोत्साहित गर्दछन् । सुधारिएको प्रविधि सहरी जीवनमा क्रान्ति ल्याउँछ । सहरमा जनसंख्या वृद्धि, ठुल्ठुला भवन निर्माण, औद्योगिक र व्यावसायिक क्रियाकलापमा वृद्धि, आधुनिक सुविधा खोजी र विकास, घना र बाक्लो भई सहरले विगतको आधार स्थिति र स्वरूपमा परिवर्तन गर्दै फैलावट बढाउनेगर्छ ।

सहरको अवधारणा ‘कहाँबाट कहिले र कसरी आयो ?’ भन्ने सन्दर्भमा खासै तथ्यगत प्रमाण भेटिएको छैन । तथापि, सहरीकरण प्रक्रिया मानव विकासको सभ्यतासँगसँगै जोडिएको पाइन्छ । ऐतिहासिक पृष्ठभूमि दृष्टिगत गर्दा ईपू ६००० मा त्ष्नचष्क र भ्गउजचबतभक नदी किनारामा ःभकभउयतबmष्ब सभ्यता सुरुवात भएको पाइन्छ । मानव जब ढुंगे तथा जंगली युगबाट बिस्तारै खेतीपातीतर्फ लम्कन थाल्यो, तब ऊ सुविधायुक्त र योग्य जग्गा जमिनतिर आकर्षित हुन पुग्यो । यसरी समथर, उब्जाउयुक्त र राम्रो हावापानी तथा सुविधा भएको ठाउँमा मानिस एकत्रित हुनेक्रममा सहरी क्षेत्र विकास हुन पुगेको देखिन्छ । सहरीकरणको ऐतिहासिक प्रक्रियासम्बन्धि न्।ज्गचम र अन्य ९ज्ञढठघ० ले तीन तह’bout उल्लेख गरेका छन् । एउटा तह १८औं शताब्दीमा, जब मानिस सहरमा बस्नथाले त्यसबेलादेखि नै केही सहरी बस्ती विकास भएको हो । दोस्रो तह औद्योगिकीकरणको व्यापक वृद्धि अवस्था हो । तेस्रो अवस्था नगरीकरणको उच्च विकासको स्वरूप हो । जहाँ व्यक्ति र धन केन्द्रीकृत भएको हुन्छ । यस्तै, अन्य संस्थाको प्रचुर विकास भएको हुन्छ । युरोपमा सहरीकरण र ओद्योगिकीकरण प्रक्रिया सँगसँगै विकास भएको पाइन्छ । वर्तमान समय अफ्रिका, एसिया तथा ल्याटिन अमेरिकी देशमा सहरी विकास प्रक्रिया तीव्र छ । यी देशमा ग्रामीण बस्तीबाट दिन प्रतिदिन सहरीबस्तीमा मानिस बढ्दो अवस्थामा आएको पाइन्छ । जसको एउटा प्रमुख कारकत्व असन्तुलित विकास नै हो ।