मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण : निकुञ्जभित्रै पोखरी निर्माण

मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र कृत्रिम पोखरी निर्माण गरिएका छन् । बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको भित्री भागमा सुक्खा क्षेत्र मानिन्छ । पानीको अभावमा वन्यजन्तु पानीको स्रोत खोज्न बस्तीतिर आउने जाने हुँदा मानव–वन्यजन्तुबिच द्वन्द्वका घटना हुने गरेका छन् । अतः मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न तथा जैविक विविधताको प्रवर्धनका लागि निकुञ्जले भित्री भागमा ३० वटा कृत्रिम पोखरी निर्माण गरेको जनाएको छ ।

राप्तिसोनारी गाउँपालिका अगैयाका स्थानीय बासिन्दा प्रेमबहादुर कुमालका अनुसार पछिल्लो समय निकुञ्जभित्र पानी निर्माण भएपछि पानीका लागि बस्तीतिर आउने वन्यजन्तुको सङ्ख्या निकै कम भएको छ । जसले गर्दा समुदाय र वन्यजन्तुबिच हुने द्वन्द्व उल्लेख्य रूपमा घटेको छ ।

बाघको वासस्थान विस्तार गर्ने मुख्य उद्देश्यसाथ स्थापना भएको यस निकुञ्जले चुरे र भावर पारिस्थितिकीय प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छ । प्राकृतिक रूपमा चङ्गाई नाला र मुगुवाखोलाबाहेक बाह्रैमहिना पानी उपलब्ध हुने भरपर्दो स्रोत नभएको अवस्थामा वन्यजन्तुलाई पानीको अभाव हुन नदिन निकुञ्जले सौर्य ऊर्जा प्रणाली जडान गरी भूमिगत पानी तानेर पोखरी भर्ने व्यवस्था मिलाएको छ । बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत वीरेन्द्रप्रसाद कँडेलले निकुञ्जभित्रै बाह्रैमहिना पानी र घाँसे मैदानको उचित व्यवस्थापन भएपछि वन्यजन्तुको वासस्थानमा उल्लेख्य सुधार आएको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “फलस्वरूप बाघको मुख्य आहार मानिने चित्तल, चौका, रतुवा, नीलगाई र जरायोलगायतका वन्यजन्तुको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । आहारा प्रजातिका वन्यजन्तुको सङ्ख्या बढेसँगै निकुञ्जमा बाघको सङ्ख्यामा पनि सकारात्मक प्रभाव परेको छ ।”

विगतका वर्षमा पानी र आहाराको अभाव झेल्दै मध्यवर्ती क्षेत्र अन्तर्गत पर्ने बाँके, दाङ र सल्यान जिल्लाका गाउँबस्तीसम्म पुग्ने वन्यजन्तु अहिले निकुञ्जको भित्री क्षेत्रमै बस्ने गरेको दाबी उहाँले गर्नुभयो । संरक्षणकर्मी कृष्णप्रसाद थारूले कृत्रिम पोखरी निर्माणको यो अभ्यासले वन्यजन्तुको संरक्षण र पारिस्थितिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गरेको बताउनुभयो । मानवबस्तीलाई सुरक्षित राख्दै निकुञ्ज र स्थानीय समुदायबिचको सम्बन्धलाई समेत सुदृढ र भयरहित बनाएको थारूले बताउनुभयो ।

भूमिगत जलस्रोत विज्ञ रमेश गौतमका अनुसार भूमिगत जलस्रोतको प्रयोग गर्नुभन्दा आकासे पानीलाई भण्डारण गरेर कृत्रिम तालतलैया बनाउन सके भूमिगत पानीको सतह पुनर्भरणमा सहयोग हुने र पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कायम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ ।