नेपालमा असार १५ विशेष दिनको रुपमा मनाइन्छ, जसलाई प्रायः 'दही चिउरा खाने दिन' भनेर चिनिन्छ। यो दिन केवल परिकार खाने अवसर मात्र होइन, हाम्रो कृषि संस्कृति, प्रकृतिप्रतिको निष्ठा र सामूहिक खुशी मनाउने बहानासमेत हो। वर्षामा धान रोप्ने चटारो र माटोको सुगन्धले भरिएको यो समय किसानहरूको जीवनमा अत्यन्तै अर्थपूर्ण मानिन्छ।
नेपाली समाजमा धान खेतीको विशेष महत्व छ। असार महिनामा मनसुनका पानीले खेत भिजाउँछ र किसानहरू रोपाइँमा व्यस्त हुन्छन्। खेतमा घाम, पानी र हिलोसँग संघर्ष गरिरहँदा उनीहरूलाई चाडपर्व झल्काउने एउटा रमाइलो अवसर चाहिन्छ, जुन असार १५ ले दिन्छ। यही दिनलाई सरकारले औपचारिक रुपमा ‘राष्ट्रिय धान दिवस’को रुपमा पनि स्थापना गरेको छ। यो दिन खेतमा रोपाइँ गर्दै लोक गीत गाउने, हिलोमा खेल्दै रमाइलो गर्ने अनि दही र चिउरा सँगै खाने चलन प्राचीन समयदेखि चल्दै आएको हो। दही र चिउराले शरीरलाई चिसो राख्ने, ताजगी दिने र सजिलै पच्ने भएकाले किसानहरूको लागि यो निकै उपयोगी र स्वादिलो खाना हो।
थकाइले शरीर लथालिंग भए पनि मनमा भने अनुपम खुशी र उत्साह भरिएको हुन्छ। खेतमै दही चिउरा खाँदै, हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै, हाँस्दै, रमाउँदै किसानहरू यो दिन मनाउँछन्। यो दिन केवल दही र चिउरा खाने एउटा परिकारको अवसर हैन, यो त हाम्रो माटो, हाम्रो पसिना र हाम्रो आत्मियता मनाउने उत्सव हो। असार महिनाको भीजेको खेत, आकाशमा घनघोर कालो बादल, हलचल गर्दै झरिरहने वर्षाका थोपाहरू, अनि खेतमा गुञ्जिने रोपाइँका लोक भाकाले यो दिनलाई अझै रंगीन र अविस्मरणीय बनाउँछ।
दही र चिउरा मात्र स्वादको कुरा होइन। गर्मीमा शरीरलाई सन्तुलनमा राख्न र पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउन दही उपयोगी हुन्छ। चिउरा सजिलै खाइने र सजिलै तयार हुने भएकाले खेतमै खाजा खानलाई उपयुक्त परिकार हो। परिश्रमपछि शरीरलाई ऊर्जा र चिसो दिने यो संयोजनले स्वास्थ्यमा समेत राम्रो प्रभाव पार्दछ। अझ विशेष कुरा के भने, दहीलाई नेपाली समाजमा शुभ मानिन्छ। कुनै नयाँ काम सुरु गर्दा, तिलक राख्दा वा शुभकामना व्यक्त गर्दा दहीको प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले दही चिउरा खाने परम्परा केवल स्वादको लागि होइन, सकारात्मक ऊर्जा र शुभ संकेतका लागि पनि जोडिएको पाइन्छ।
असार १५ लाई गाउँघरमा मात्र होइन, शहरमा पनि रमाइलोसँग मनाउने गरिन्छ। खेतमा हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै, लोकगीत गाउँदै, हाँस्दै रमाउँदै यो दिनले सबैलाई एकसाथ ल्याउने काम गर्छ। धेरै ठाउँमा दही चिउरा कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ, जहाँ मानिसहरू एकआपसमा भेटघाट गर्दै, खुशी साटासाट गर्दै यो विशेष दिन मनाउँछन्। शहरका मानिसहरू पनि यस दिनलाई मनाउन डेरीबाट ताजा दही किनेर चिउरा सँगै घरमै खाने चलन बढ्दै गएको देखिन्छ। यही चलनले परम्परालाई पुस्तादेखि पुस्तासम्म बचाइरहेको छ।
दही चिउरा खाने दिन केवल कृषि पर्व नभई हाम्रो संस्कृति, हाम्रो स्वास्थ्य र हाम्रो सामाजिक सम्बन्धको प्रतीक हो। यस दिनले हामीलाई सम्झाउँछ कि हाम्रो मूल जीवन माटोसँग, कृषिसँग र समुदायसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ।
यस दिनले खेतमा काम गर्नेहरूलाई मात्र होइन, सबैलाई एकसाथ ल्याउने दिन हो। खेतमा हिलो खेल्दै रमाउनेहरू, घरमा बसेर परिवारसँग दही चिउरा खानेहरू, शहरमा कार्यरत युवा, सबैका लागि यो दिनमा आफ्ना बाल्यकालका झझल्काहरू फर्काउने, स्मृतिमा डुबाउने र सँगै रमाउने अवसर हो। आजका युवा पुस्ताले पनि यो परम्परालाई नयाँ ढंगले जोगाइरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालहरूमा दही चिउरा खाने तस्बिरहरू, हिलो खेल्ने भिडियोहरू भाइरल भइरहेका हुन्छन्।
दही चिउरा खाने दिन हाम्रा पुर्खाहरूको परिश्रम र प्रकृतिसँगको समन्वयको मिठास हो। यो दिनले वर्षायामको सुरुवातमा आशा र खुशी फैलाउँछ। यो पर्व हाम्रो अतीतलाई सम्झाउने मात्र होइन, हाम्रो वर्तमान र भविष्यलाई पनि जोड्ने कडी हो। त्यसैले दही चिउरा खाने दिनलाई केवल परम्परा वा चलनको रुपमा नहेरी, प्रकृति र जीवनसँगको सम्बन्धको उत्सवको रुपमा मनाउनु पर्दछ।
