मानव बेचबिखन विरुद्ध राष्ट्रिय दिवस

हरेक वर्षको भदौ २० गते नेपालमा मानव बेचबिखन विरुद्धको राष्ट्रिय दिवस मनाइन्छ। २०८३ मा मनाइने मानव बेचबिखन विरुद्धको २० औँ राष्ट्रिय दिवसको मूल नारा "प्रविधिको सही प्रयोग र सजगता : मानव बेचबिखनरहित राष्ट्र निर्माणमा ऐक्यबद्धता" रहेको छ।

सन् २००२ मा काठमाडौँमा सम्पन्न ११ औँ सार्क शिखर सम्मेलनबाट पारित 'महिला तथा बालबालिका बेचबिखन विरुद्धको सार्क महासन्धि सन् २००२' लाई वि.सं. २०६३ भदौ २० गते तत्कालीन व्यवस्थापिका संसद्ले अनुमोदन गरेको थियो। सोही ऐतिहासिक दिनको स्मरण गर्दै वि.सं. २०६४ देखि हरेक वर्ष भदौ २० गतेलाई मानव बेचबिखन विरुद्धको राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो। यो वर्षको सन्दर्भमा भने सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको पछिल्लो परिपत्र अनुसार राष्ट्रिय शोक वा अन्य विशेष परिस्थितिजन्य कारणले २० औँ राष्ट्रिय दिवससम्बन्धी औपचारिक मूल समारोहका कार्यक्रमहरू स्थगन गरिएका छन्। यद्यपि, महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले यस अवसरमा मानव बेचबिखन नियन्त्रणको क्षेत्रमा उल्लेखनीय कार्य गर्ने व्यक्ति तथा संस्थाहरूलाई सम्मान गर्ने कार्यक्रम तय गरेको छ।

यस दिवसको मुख्य उद्देश्य मानव बेचबिखनजस्तो गम्भीर अपराधका बारेमा जनचेतना फैलाउनु, यसको रोकथाम गर्नु र पीडितको संरक्षण गर्नु हो। यस दिनले मानव बेचबिखन विरुद्ध भएका प्रयासलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सबैलाई सचेत र जिम्मेवार बन्न प्रेरणा दिन्छ।

नेपालमा मानव बेचबिखन एक जटिल र गम्भीर सामाजिक समस्या बन्दै गएको छ। गरिबी, बेरोजगारी, लैङ्गिक असमानता, अशिक्षा र राजनीतिक अस्थिरता जस्ता कारणले विशेष गरी महिला, बालबालिका र किशोरीहरू जोखिममा पर्ने गरेका छन्। उनीहरूलाई ललाइफलाई गरेर राम्रो रोजगारी, शिक्षा वा विवाहको झुटो आश्वासन दिएर फसाउने र पछि श्रम शोषण, जबरजस्ती विवाह, यौन शोषणका साथै बेचबिखन गर्ने गरिन्छ। नेपाल र भारतको खुला सीमानाकाका कारण पनि सीमापार मानव बेचबिखनको जोखिम यथावत् नै छ। विशेष गरी बालबालिका र किशोरीहरूको बढ्दो बेचबिखन न्यूनीकरण गर्न सरकारले विभिन्न चेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। यस दिवसका दिन विभिन्न कार्यक्रमका साथै र्‍याली तथा सभाहरू आयोजना गरी मानव बेचबिखनरहित नेपालको पक्षमा आवाज उठाउने गरिन्छ। यसरी चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिए तापनि नेपालबाट विभिन्न देशमा हुने मानव बेचबिखनको सङ्ख्या दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको अनुसन्धानले देखाएको छ।

मानव बेचबिखन नियन्त्रण गर्न नेपालमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ र नियमावली, २०६४ समेत बनाइएको छ। तर, यी ऐन तथा नियमावलीको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्दा मानव बेचबिखन विरुद्धका प्रयासहरू पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेका छैनन्।

त्यसैले मानव बेचबिखन रोक्न नेपाल सरकार, परिवार, समाज, विद्यालय, सङ्घसंस्था र आम नागरिक सबै मिलेर सचेतना अभिवृद्धिका कार्यहरू गर्न अझै आवश्यक छ। समाजमा जनचेतना फैलाउने, शङ्कास्पद गतिविधिको जानकारी सम्बन्धित निकायलाई दिने, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने र पीडितलाई संरक्षण तथा सहयोग गर्ने कार्य गर्नुपर्छ। यसरी सबैको साझा प्रयासबाट मात्र मानव बेचबिखनरहित र सुरक्षित नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ।

विराटनगरमा राधाकृष्ण रथयात्रा

राधाकृष्णको प्रेम केवल दुई पात्रको कथा मात्र होइन, यो त भक्ति, समर्पण र आस्थाको प्रतीक पनि हो। यही भक्ति, समर्पण र प्रेमलाई स्मरण गर्दै राधाकृष्णको रथयात्रा कृष्ण जन्माष्टमीको भोलिपल्ट निकालिन्छ। विराटनगरमा निकालिने यो राधाकृष्ण रथयात्रा एसियाकै दोस्रो ठूलो रथयात्रा हो। रथयात्राको एक दिनअघि विराटनगर-१, पानीट्याङ्कीस्थित राधाकृष्ण मन्दिरमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको पूर्वसन्ध्यामा भव्य रूपमा भजन-कीर्तन, झाँकी र नाचगान गर्ने परम्परा छ। रातिको ठीक १२ बजे अष्टमी तिथि प्रवेश गरेपछि श्रीकृष्णको जन्म भएको उल्लासमा त्यहाँ भेला भएका श्रद्धालु भक्तजनहरूलाई प्रसादका रूपमा चकलेट, मिठाई तथा विभिन्न फलफूलहरू बाँड्ने चलन छ। विराटनगरमा गरिने राधाकृष्ण रथयात्रा धार्मिक आस्था, संस्कृति र सामाजिक एकताको अद्भुत सङ्गम हो। हरेक वर्ष श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको भोलिपल्ट राधा-कृष्णको युगल मूर्तिलाई भव्य रथमा विराजमान गराई नगर परिक्रमा गराइन्छ। "गोपाल कृष्ण, राधे कृष्ण" भन्दै भक्तजनहरू रथ तान्ने गर्छन्। रथयात्राका क्रममा रथको डोरी छुँदा मात्र पनि पुण्य मिल्छ भन्ने मान्यता रहिआएको छ।

यो परम्पराको इतिहास वि.सं. १९८८ देखि सुरु भएको मानिन्छ। सुरुका दिनहरूमा भगवान्‌को युगल मूर्तिलाई 'खट' मा राखेर नगर परिक्रमा गराइन्थ्यो भने पछि समयको बहावसँगै वि.सं. २०२५ देखि यसले भव्य रथयात्राको रूप लियो। वि.सं. १९८८ को त्यही ऐतिहासिक जगमा उभिएर हेर्दा यस वर्षको यो यात्रा ९५औं संस्करणको पावन मोडमा आइपुगेको छ। रथयात्राका क्रममा हजारौँ भक्तजन सडकमा भेला भएर भजन–कीर्तन, झाँकी, नाचगान र जयजयकार गर्दै रथको दर्शन गर्छन् तथा यात्रामा सहभागिता जनाउँछन्। रथ विराटनगरका प्रमुख बजार क्षेत्र हुँदै करिब ९ किलोमिटर दूरी तय गरेर पुनः राधाकृष्ण मन्दिरमा पुगी समापन हुन्छ। राधाकृष्ण रथयात्रा हेर्न नेपालका विभिन्न भागका साथै भारतबाट समेत श्रद्धालु भक्तजनहरू विराटनगर आउने गर्छन्। यो पर्व विराटनगरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक बनेको छ। आस्था, परम्परा र विभिन्न समुदायबीचको एकताको सन्देश बोकेको यो यात्रा हरेक वर्ष विराटनगरलाई भक्तिमय बनाउने विशेष पर्वका रूपमा हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ। रथयात्रा निकालिने दिनमा विराटनगरका सडकहरूमा केवल एउटा रथ मात्र गुड्दैन, हजारौँ मानिसहरूको विश्वास, उत्साह र वर्षौँ पुरानो परम्परा पनि सँगसँगै अघि गुडिरहेको हुन्छ। राधाकृष्ण रथयात्रा विराटनगरको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा धार्मिक उत्सवका रूपमा स्थापित छ। भगवान् श्रीकृष्ण र राधाको पूजाआराधनासँग जोडिएको यो यात्रा हेर्न विराटनगर मात्र नभई आसपासका विभिन्न क्षेत्रबाट समेत ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजन तथा सर्वसाधारण आउने गर्छन्।

रथयात्राको दिन बिहानैदेखि विराटनगरको वातावरणमा छुट्टै रौनक देखिन्छ। मन्दिर तथा धार्मिक स्थलहरूमा भक्तजनको चहलपहल बढ्नुका साथै सडकहरू भव्यताका साथ सजाइन्छन् अनि विभिन्न स्थानमा पूजा, भजन-कीर्तन र धार्मिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। दिउँसो करिब एक-दुई बजेतिर रथयात्रा सुरु भएपछि भक्तजनहरूको भीड सडकमा केन्द्रित हुन्छ। रथ अघि बढ्दै गर्दा भक्तजनले "गोपाल कृष्ण, राधे कृष्ण" भन्दै श्रीकृष्णको जयजयकारका साथ भजन गाउने गर्छन्। कतिपयले फूल तथा अक्षता चढाएर दर्शन गर्छन् भने कतिपयले हात जोडेर मात्र पनि रथको दर्शन गर्दै आशीर्वादको कामना गर्छन्। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म उत्साहका साथ सहभागी हुने उक्त दृश्यले उत्सवको रौनक झनै बढाउँछ।

यो यात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन विभिन्न समुदाय, उमेर र पृष्ठभूमिका मानिसहरू एउटै उत्सवमा सहभागी हुने भएकाले यसले सामाजिक एकता र सद्भावको सन्देश पनि दिएको छ। रथयात्रा हेर्न आउने भीडमा फरक-फरक समुदायका मानिसहरू एउटै भावनाका साथ उभिएको दृश्यले विराटनगरको सामाजिक विविधता, आपसी भाइचारा र सहअस्तित्वलाई झल्काउँछ। यसका साथै राधाकृष्णको रथयात्राले आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने अवसर पनि बनेको छ। अभिभावकसँगै रथयात्रा हेर्न पुगेका बालबालिकाले केवल एउटा धार्मिक उत्सव मात्र देखिरहेका हुँदैनन्, उनीहरूले आफ्नो सहरको इतिहास, संस्कृति र परम्परासँग परिचित हुने अवसर पनि पाउँछन्। समयसँगै रथयात्राको स्वरूप र व्यवस्थापनमा परिवर्तन आए पनि यसको मूल भावना भने उस्तै रहेको छ अनि जनआस्था, परम्परा, सद्भाव र सामूहिक खुसी। त्यसैले विराटनगरको राधाकृष्ण रथयात्रा एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, सहरको सांस्कृतिक पहिचान र जनजीवनसँग जोडिएको जीवित परम्परा पनि हो। हरेक वर्ष रथसँगै अघि बढ्ने भक्तजनको भीडले यही विश्वास दिलाउँछ परम्परा पुस्ता फेरिएसँगै बदलिन सक्छ, तर त्यससँग जोडिएको आस्था र भावनाको यात्रा भने निरन्तर चलिरहनेछ। तपाईँ-हामी सबैमा राधाकृष्ण रथयात्राको हार्दिक शुभकामना!

जय राधेश्याम!

गूङा नवमी

गूङा नवमी अर्थात् गोगा नवमी भाद्रपद महिनाको कृष्ण पक्षको नवमी तिथिमा मनाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। यस दिन विशेषगरी गोगाजी अर्थात् जहरवीर गोगालाई नागदेवताका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ। पुस्तौँदेखि चलिआएको यो पर्वले मानिसको धार्मिक विश्वाससँगै प्रकृति, लोकसंस्कृति र सामुदायिक भावनालाई पनि जोड्दै आएको छ।

गोगाजीलाई वीर पुरुष तथा नागदेवताका रूपमा मान्ने परम्परा राजस्थान, हरियाणा, पञ्जाबलगायत भारतका विभिन्न भूभागमा प्रचलित छ। नेपालका केही समुदायमा पनि गूङा नवमी श्रद्धा र विश्वासका साथ मनाउने चलन छ। यस अवसरमा भक्तजनले घर तथा पूजा स्थलमा गोगाजीको पूजा गर्छन्, धूप–दीप बाल्छन् र परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्छन्।

गूङा नवमीको धार्मिक पक्षसँगै यसको मानवीय पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। चाडपर्व भनेका केवल पूजा र कर्मकाण्डका दिन मात्र होइनन्, आफ्ना पुर्खाले छाडेर गएका संस्कार र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने अवसर पनि हुन्। यस दिन परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, आ–आफ्नो संस्कार सम्झिने र समुदायसँग आत्मीयता साट्ने वातावरण बन्छ।

लोकविश्वासमा गोगाजीलाई सर्पदंशबाट रक्षा गर्ने देवताका रूपमा समेत श्रद्धा गरिन्छ। यही विश्वासका कारण विशेषगरी ग्रामीण तथा परम्परागत समुदायमा गूङा नवमीप्रतिको आस्था अझ गहिरो देखिन्छ। आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका बीच पनि यस्ता पर्वले मानिसलाई आफ्नो मौलिक संस्कृति र जरा सम्झाइरहेका छन्।